Sunday, 15 September 2019

जगायचं कशासाठी?




घरात जाण्यासाठी वळले तर पायापाशी एक छोटंसं मनीप्लॅन्टचं पान, थोड्या देठावर,कसंबसं तग धरून. हिरवा रंग पण थोडसं मलूल. तिथे कधीपासून होतं,माहीत नाही. तसा त्याचा वेल होता,आजूबाजूला जिकडेतिकडे पसरलेला. हे मात्र सगळ्यांपासून तुटून जमिनीवर..नशीब अजून कोणी त्याच्यावर पाय नव्हता दिलेला. पटकन उचललं. घरात एका ग्लासभर पाण्यात ठेवलं. किचनच्या खिडकीत, मला दिसेल असं. दोन दिवस जगेल की नाही, वाटत होतं. पण हळूहळू ते तरारलं. त्याला स्पर्श केला की कळायचं,आतून जगण्याची जिद्द होती त्याच्यात. काही दिवसातच त्याच्या तुटलेल्या भागाला पांढरट मुळं फुटलेली दिसली. कमाल वाटली मला त्याची. छोटासा जीव किती चिवट इच्छाशक्ती धरून होता! शब्दही न बोलता मला त्याची जगण्याची धडपड समजत होती. त्याच्या विश्वात मी होते की नाही,माहीत नाही पण माझ्या विश्वात मात्र त्याचं असणं होतं! अवघ्या काही दिवसांत देठाशी नव्या पानाचा उगम दिसायला लागला आणि मला जग जिंकल्यासारखा आनंद झाला. आता मला त्याची काळजी नव्हती. ग्लासमधलं पाणी बदलतांना त्याचा हळूवार स्पर्श मला होई. “आता उद्यापासून तू मातीत राहायचं हं..तुझं खरं घर तेच आहे. तुला आवडेल तिकडे..” मी सांगितलेलं समजलं असेल का त्याला?  दुसऱ्या दिवशी माझ्या हाताने कुंडी तयार केली. मातीत थोडे नैसर्गिक खतदेखील मिसळले. आणि अलगद बोटांनी त्याला मातीच्या कुशीत ठेवले. मातीला आणि पाण्याला त्याची काळजी घ्यायला सांगितले. तरी मला वाटत होते, नीट येईल ना मातीत? आवडेल ना त्याला हे नवीन घर? लगेच कसं समजेल? मला वाट बघायला हवी.

                                           

 हा बदलदेखील त्याला मानवला. ते कोमेजले नाही. किती वेळ लागला त्याला तिथे जुळवून घ्यायला. पाणी जास्त व्हायला नको,कमी पडायला नको. ऊन कडक नको, उजेड मात्र भरपूर हवा, हवा खेळती असावी. माझं बारीक लक्ष होतं. “बस,मरना नहीं..” मनावर उमटलेलं मूव्हीतलं हे वाक्य त्यालाच किती वेळा म्हटलं मी. ऐकलं असेल का त्याने?  ऐके दिवशी त्याच्या देठावर हिरवट पिवळा उंचवटा दिसला..इथून कोंब फुटणार..आता मला खात्री झाली आणि अगदी हळूहळू त्यातून नवे पान उगवले.. ..किती सावकाश झाले सगळे. त्याला कसलीही घाई नव्हती. मात्र घाई होती माझ्याच मनात. त्याने त्याचा वेळ घेतला. मग मला अपोआप समजलं, सगळ्या गोष्टींची वेळ ठरलेली आहे! त्याच्या त्या वेगाशी जुळवून घेणं मग एकदम जमूनच गेलं मला. आणि आवडलंही. पटापट एका विचारावरून दुसऱ्यावर धावणारं माझं मन आपोआप सैलावलं..घाई करून एखादं काम लवकर होईल फारतर. त्याने असा काय फरक पडतो? मला “स्लो डाऊन” होण्यातली मजा समजली. आता त्याच्याकडे अनेकदा  बघूनही प्रत्येकवेळी नवेच काहीतरी दिसत होते. दिवसागणिक वाढणारा त्याचा ताजेपणा लक्षात येत होता. ऐकाका पानाचा प्रवास उमगत होता. सावकाश एका पानाची पाच-सहा पाने झाली होती.  त्याच्याशी माझी जवळिक वाढली होती, खरंतर जवळिक वाढली होती माझी माझ्याशीही.       
इतक्यादिवस मला वाटे की मी त्याच्या सोबत आहे! पण मग लक्षात आलं की अरे, हे तर नेमकं याच्या उलट आहे की! त्याला माझी नाही तर मला त्याची सोबत आहे! मी असले नसले तरी त्याच्या असण्यात फरक पडणार नाहीये काही..पण माझ्यात मात्र हळूहळू खूप काही बदलतेय.  माझ्या जगण्याच्या चौकटीतून मी त्याच्या जगण्याचा अर्थ शोधत होते, कसं शक्य आहे हे? माझ्या चौकटीत असलेले अनुभवांचे अर्थ अपूरे,माझ्या नजरेतून असू शकतील. त्यापलीकडे असलेलं त्याचं जग समजायचं असेल तर आधी मला माझ्या चौकटीतून बाहेर पडलं पाहिजे. अर्थ शोधायला न जाता त्याचं फक्त जगणं समजून घ्यावं लागेल. आणि मग मला समजलं,कशाला हवा आहे,प्रत्येक गोष्टीला अर्थ? नुसतं जगणं, नुसतंच असणंदेखील पुरेसं असतं. अनुभवतेय की मी ते त्याच्या सोबतीने. त्याच्याकडे बघतांना माझ्या मनात आपोआप जे उमटेल तेच आहेत त्याचे जगण्याचे बोल. ते पोहोचण्यासाठी कोणतेच शब्द लागत नाही. त्याशिवायच भाव पोहोचतो.  आपल्या मरणासन्न अवस्थेबद्दल तरी त्याची तक्रार कुठे होती? त्याने कधी कोणाची तक्रार केली की गाऱ्हाणे मांडले? मी उचलले नसते तर ते तितक्याच शांतपणे नाहीसेही झाले असते जगातून. त्याने अपेक्षा केली नव्हतीच,नंतर मात्र मी दिलेला मदतीचा हात घेऊन मन:पूर्वक जगण्याचा प्रयत्न केला. त्याने फक्त जे घडेल त्याची वास्तविकता स्वीकारली. त्या त्या प्रत्येक क्षणी. पाण्यातून मातीत आणून ठेवलं तरी. त्याची सगळी शक्ती फक्त टिकून राहण्यात एकवटली. त्याला माहीत होतं, जगणं महत्त्वाचं आहे,वाढ तर आपोआपच होणार आहे. 
                                     

शून्यापासून सुरवात करून पुन्हा शून्यापर्यंत जाण्याचं नाव आहे नाही का, आयुष्य म्हणजे! या दोन शून्यांच्या दरम्यान जे काही आहे, तेच तर आहे प्रत्येकाचं जगणं..मग हेच करतांना आपण माणसं किती घाई करतो..? एकमेकांशी स्पर्धा करतो. पण खरंतर प्रवास किती वेगवेगळा आहे आपल्या प्रत्येकाचाच शून्यापर्यंत जाण्याचा. त्यात कितीतरी वेगवेगळे अनुभव आहेत. मग तुम्ही कोणीही असा, तुम्हाला आयुष्याचे काय अनुभव येतात, कोणत्या परिस्थितीत येतात आणि त्यातून नेमके काय घेऊन तुम्ही वाढत असता..हे प्रत्येकासाठी वेगळेच आहे ना..?  कोणतेही झाड असे कुठे म्हणते कधी की, मला ना..त्या दुसऱ्या झाडासारखं जगायचं आहे, मला का नाही त्याच्यासारखं उंच होता येत? मला का नाही अमूक रंगाची फुलं येत? माझ्या फुलांना दुसऱ्या फुलांसारखा वास का नाही? इतरांसारख्या माझ्याकडे प्राणी-पक्षी, मधमाश्या का नाही येत? ते ना कधी कोणाशी तुलना करत,ना स्पर्धा करत. ते स्वतः जगते आणि दुसऱ्यांना जगायला मदत करते. आजूबाजूच्या सगळ्याशी स्वतःला जोडून घेते. आपल्या आजूबाजूला असलेल्या जगाशी असलेलं नातं प्रत्येक झाडाला अंतर्यामी माहीत असतं. “माझ्या जगण्याचा हेतू काय?” असले प्रश्न त्याला कधीच पडत नसावेत. आपला प्रवास तन्मयतेने करणे, हेच असतं त्याचं जगणं. तो प्रवास करतांना मातीशी, तिच्यातल्या वेगवेगळ्या घटकांशी, कृमी-किटकांशी, हवेशी, वातावरणाशी, या प्रत्येकाशी जोडले गेलेले त्याचे जगण्याचे हेतू. म्हणजे झाडांचा प्रवास आतून बाहेर आहे आणि माणूस म्हणून आपला प्रवास बाहेरून स्वतःकडे जाणारा,स्व-केंद्रित! प्रत्येकाचे वेगळेपण स्वीकारत,सामावून घेत,जोडून घेत, देवाण-घेवाण करत एकमेकांशी पूरक होत जाणारं आहे यांचं आयुष्य आणि आपण मात्र ‘मी’,’माझं’,’माझ्यापुरतं’ बघून स्वतःला मर्यादित करत,चौकटीत बांधत जगत रहातो. आणि म्हणूनच याच निसर्गात राहूनही आपण त्याचाच एक भाग होऊ शकत नाही. सगळ्यांमध्ये असूनही ‘वेगळे’ आहोत. ते वेगळेपण मिरवणं आवडतं आपल्याला. कधीकधी तर ते सर्वश्रेष्ठही वाटतं!   ही आपली वाटचाल नैसर्गिक नाही, निसर्गाशी पूरक नाही, जोडून घेणारी तर नाहीच नाही. विचार करायला हवा,नाही का? निसर्गापासून दूर जातांनाच आपण आपल्या विचार,भावना आणि वागण्यातला समतोल गमावून बसलो. निसर्गावर अतिक्रमण करून आपण यश,प्रसिद्धी,पैसा आणि लोकप्रियता तर मिळवली आणि आता मनस्वास्थ्य बिघडले आणि शरीरस्वास्थ्य बिघडले म्हणून आपण अस्वस्थ आहोत.  मानसिक आणि शारिरीकदृष्ट्या निरोगी, निरामय आणि सशक्त आयुष्य जगणे आणि इतरांना त्यासाठी मदत करणे, हे माझे ध्येय आहे असे  असे आता मनापासून वाटते आहे. माझ्या विचारांमधला हा बदल काही माझी स्वतःची समज आहे? सर्वांगाने मनापासून वाढणाऱ्या या माझ्या लाडक्या छोट्याशा रोपट्याने सहज, कसलाही आव न आणता समजावलेले हे जगण्याचे गुपित आहे!

© डॉ अंजली अनन्या
 # कॅलिडोस्कोप   

Wednesday, 11 September 2019

एकरूप





पावसाच्या थेंबानी अतोनात उमललेली, फुललेली सृष्टी आजूबाजूला. सवयीच्या 'मी','माझं' या अस्तित्वखुणा मग हलकेच विरघळतात. मन स्वच्छ,निरभ्र होत जातं. विचार,भावना हळूहळू निवायला लागतात. हिरव्या रंगाची जादू मनावर गारुड करते. हलके हलके वाहणाऱ्या वाऱ्यात शरीराचे भान कधी विसरते, कळत नाही. त्याचाच एक भाग झालो की उलगडते एक अनोखे विश्व..विविध आकारांचे, नादांचे, रंगांचे,वासांचे आणि स्पर्शाचे. जाणिवेचा अनोखा प्रवास सुरु होतो.

परस्परांत मिसळणारे, एकमेकांना पूरक असणारे जग...डोंगर,नद्या,झरे,दगड,माती, कितीतरी वनस्पती,फुलं,झाडं,पक्षी आणि या सगळ्यांना कवेत घेणारी असते आभाळाची सोबत.. चिमुकल्या रान फुलापानांचे, कृमीकीटकांचे,प्राण्यांचे जगणे समजू लागते. बरोबर असलेलं कोणी त्यांची नावं सांगत असतात..माझ्या काही ती फारशी लक्षात रहात नाहीत. त्यांच्या जगण्यातली उर्जा मात्र मला स्पर्श करते. त्याचं असणं मला आश्वासक वाटतं. अंतर्मुख व्हायला होते. दृष्टी विस्तारते. मातीच्या रंगाने आणि गंधाने मला वेढून घेतलेले असते.मातीच्या कणाकणात फुलणारे जीवन बघितले की माती मला नदीसारखी ‘प्रवाही’ वाटते. जीवन उमलण्यातले आणि विलीन होण्यातले सातत्य. या प्रवाहाशी आपलंही नातं आहे ना?

   डोंगरकड्यावरून आवेगाने झेपावणारे पाणी अवनीच्या कुशीत शिरते आणि ती नखशिखांत बहरून जाते. कणाकणात प्रेम रुजतं. हिरव्यागार गवताची मृदू,मुलायम लोभस थरथर मातीच्या रोमरोमात उमटते. जगण्याचा नुसता उत्सव सुरु असतो अवघ्या आसमंतात! निसर्गाचे आर्जव मनात उमटणार नाही असे कसे होईल? जंगलवाटांची अतोनात ओढ लागते. आवेगाने वाहणाऱ्या शुभ्र पाण्याच्या गारव्याची, ओल्या वाऱ्याच्या मनमोकळ्या स्पर्शाची आस लागते. मग पाय शोधत जातात कितीतरी अस्पर्शित निसर्गवाटा आणि मी समर्पित..त्या क्षणांना संपूर्ण शरण जाते.   

   निसर्गातला प्रत्येक क्षण एक वेगळा अनुभव असतो. आपण केवळ साक्षी असतो. इथे काहीही आपण बघण्यासाठी घडत नसतं. उघड्या डोळ्यांनी आणि मनाने आपण त्याचा भाग झालो की आजूबाजूला असलेल्या कितीतरी गोष्टी दिसतात,जाणवतात. साद,प्रतिसादांची सृष्टीची भाषा समजत जाते. आपल्या दृष्टीचा,मनाचा,जाणीवेचा परीघ आपोआप विशाल होतो..सगळ्यात महत्त्वाचं म्हणजे आपण आनंद घ्यायला शिकतो, अनपेक्षित क्षणाचा अनुभव असा याचक होऊन घेतल्यावर मग समजतं ‘घेणं’ किती सुंदर असू शकतं ना?

सौंदर्याचं माप आपल्या ओंजळीत पडतांना त्यातल्या चैतन्याचा असा काही लखलखीत स्पर्श आपल्याला होतो की त्यातल्या उर्जेने आपण अंतर्बाह्य बदलून जातो. मनाचा डोह शांत, तृप्त, समृद्ध होत जातो. जे माझ्यात आहे तेच या चराचरात सामावलंय या अनुभूतीचा सहजभाव मनोमन उमगतो आणि मग जाणवते निसर्गाची लय माझ्याही अंतरंगात आहे. माझ्या श्वासात आहे,रक्तातून वाहते आहे, या श्वासाने तर मी आजूबाजूच्या अनंताशी जोडलेली आहे हे जाणवून कमालीचं मुक्त वाटतं आणि निसर्गनियमांशी असलेली जगण्याची बांधिलकी उमजत जाते. विलक्षण आहे हे वाटणं! तृप्त,कृतार्थ..आयुष्याबद्दल,प्रवाहाबद्दल आणि सहज वाहण्याबद्दल कमालीचा आपलेपणा वाटतो.

परवा अशाच एका वाटेवर कसलीतरी अनामिक ओढ वाटून पावलं रेंगाळली.  पक्षांची नादमधुर किलबिल, झाडांच्या पानांचा वाहणाऱ्या वाऱ्यामुळे होणारा आवाज यातूनही अगदी जवळ असलेल्या झाडीत हलचाल जाणवली. एक देखणा मोर समोर. आपल्याच नादात मग्न. त्याच्यापासून थोड्या अंतरावर जराशा मोकळ्या जागेत गेलो. आता आम्ही त्याच्यापासून दहा बारा पावलं दूर. निसर्गाने कसली किमया केलीये ना त्याला बनवून? मानेवरचा निळा रंग, डोक्यावरचा सुंदर तुरा आणि काळेभोर डोळे. असं वाटलं तो आणखी पुढे येणार नाही, पण तो आमच्या दिशेने हळूहळू चालत पुढे आला आणि तिथेच असलेल्या एका उंच खडकावर बसला. आता त्याचा पिसारापण दिसत होता. त्याने आम्हाला नक्कीच बघितलं. प्राणी,पक्षी धोका लगेच ओळखतात. शक्यतो माणसांपासून दूर राहतात. त्याला आम्ही काही करणार नाही हा विश्वास वाटला असावा. किती विलक्षण सुंदर होता तो! क्षणभरच त्याचा उमललेला पिसारा बघण्याची इच्छा मनात उमटली. आणि त्यानंतर अवघ्या काही क्षणात आम्हाला तो अद्भुत क्षण अनुभवता आला. आपला लावण्यपिसारा फुलवून तो त्याचा तो मोहक नाच! प्रियेची आराधना,तिला घातलेली साद..पापणीही न हलवता ते सुंदर क्षण आम्ही वेचत होतो. निसर्गाचा तो चमत्कार नजरेसमोर साक्षात साकार होत होता.
                               


निसर्गातला प्रत्येक क्षण वेगळा आणि काहीतरी देणारा असतो. आमचं त्या नेमक्या क्षणाला तिथे असणं त्याने सहजतेने स्वीकारलं आणि त्या सुंदर क्षणांचं दान घेऊन मन नतमस्तक झालं. पाच-सहा मिनटात पिसारा मिटवून तो नुसताच इकडे-तिकडे फिरत होता. त्याला तसं बघणंही विलोभनीय होतं. ते जग त्याचं होतं, त्याच्या विविध अदा बघतांना आमचं मन भरणार नव्हतंच. आम्ही तिघे ओल्या जमिनीवर सरळ मांडी घालून बसलो होतो. 
        


आता निघूया असं एकमेकांना खुणावलं तितक्यात त्याने पुन्हा एकवार प्रियेला साद घातली आणि निमिषार्धात पुन्हा एकदा पिसारा संपूर्ण फुलवून त्याची पावलं थिरकायला लागली. हा क्षण अगदीच अनपेक्षित होता. ते अप्रतिम दृश्य, ती वेळ..निसर्ग मुक्तहस्ते सुंदर क्षण देत होता! लांडोर नक्की झाडीत असणार आणि त्याचा नाच बघत असणार. तिचं लक्ष वेधून घेण्यासाठी त्याचं असं रोमरोम  फुलूवून नाचणं,खरंच कमाल वाटली. डोळे भरून त्याला मनात साठवलं आणि त्याची प्रणयसाधना परिपूर्ण होऊ दे,अशी मनात इच्छा करून त्याचा निरोप घेतला.
मन भावविभोर झालं होतं. ही भावसमाधी मोडूच नये,असं वाटत होतं. आज मिळालेलं निसर्गाचं हे दान इतकं परिपूर्ण होतं की चराचराबद्दल,आयुष्याबद्दल कृतज्ञतेने मन भरून आलं..आंतरिक आनंदाची लय निसर्गाशी जोडलेली असण्यातल्या अनुभवात ‘माणूस’ असण्यातला अहंकार कधीच विलीन होऊन गेला.
© डॉ अंजली अनन्या 
# कॅलिडोस्कोप
(फोटो सौजन्य :सतीश कुलकर्णी )




        






Tuesday, 13 August 2019

समतोल




“मला जराही मोकळा श्वास घ्यायला वेळ नाही मिळालाय ग! सतत काहीतरी मानेवर असतंच. एक पूर्ण होत नाही तोवर दुसरं काहीतरी तातडीने करायलाच हवं असं समोर असतं..असं वाटतंय मी कुठल्या रेसमध्ये आहे आणि जीवाच्या आकांताने नाही पळाले तर सगळं जग माझ्या पुढे निघून जाईल आणि मी मागेच..सगळ्यांच्या मागे! जगाच्या मागे! मला तर कल्पनाही नाही सहन होतेय..”
धरित्री कसनुसा चेहरा करत म्हणाली. एकीकडे आईच्या हातचा गरम गरम पराठा ती उभ्यानेच भराभरा खात होती. अद्वैतला आजीकडे नीट राहण्याबद्दल आणि शाळेतल्या कुठल्याशा स्पर्धेबद्दल ती काहीबाही सांगत होती. अरुणा तिच्याकडे बघत राहिली. एका कॉफरन्ससाठी ती निघाली होती. आपल्या कर्तुत्ववान मुलीचा अभिमान वाटायला हवा की तिला क्षणाचीही उसंत नाही म्हणून खंत,याची चुटपूट नेहमीप्रमाणे अरुणाच्या मनात उमटली. आपल्या विश्वात ती खुश आहे,अशी स्वतःच्या मनाची समजूत घालणारी अरुणा आपल्या मुलीचं बोलणं ऐकून,चेहरा बघून आतून हलून गेली. तिच्याशी काही बोलण्याचे,काही नाही तर तिला नुसतेच जवळ घेण्याचेही घाईघाईत राहून गेले,अर्धवट खाऊन आणि बोलून धरित्री निघूनही गेली होती.

अभ्यासात, वागण्या-बोलण्यात हुशार असलेल्या धरित्रीकडून नेहमी सगळ्या गोष्टी परफेक्ट असण्याचीच अपेक्षा होती. अनेक विषयात तिचं नैपुण्य वाखाणण्याजोगे होते, जी गोष्ट आत्मसात करायला इतर कोणाला सहा महिने लागतील ती गोष्ट धरित्री अगदी लीलया करे. लहान वयापासून मिळालेल्या अशा कौतुकाने, अपेक्षांनी तिचाही स्वभाव तसाच बनत गेला,जणू काही एकाचवेळी अनेक गोष्टी तिने नाही साध्य केल्या तर त्यात तिचा कमीपणा आहे. बाबांनीही धरित्रीला सतत प्रोत्साहन दिले. तिला लागणारी प्रत्येक गोष्ट जागच्याजागी देण्यासाठी ते तत्पर असत. अभ्यास असो नाहीतर इतर गोष्टी,कोणत्यावेळी काय करायचं याचं दोघांचं वेळापत्रक तयार असे. बाकी घरातल्या सगळ्यांनी त्यांचा विचार करूनच आपपले कार्यक्रम आखायचे. घरातले सणवार, नातेवाईक, लग्नकार्ये या कशातच तिला फार रमता येत नसे,तितका वेळच नसे. सात वर्षांनी तिच्यापेक्षा लहान असलेल्या धनंजयबरोबर काय खेळायचे हा तिला प्रश्न पडे. समवयस्क सोबत तिला नव्हती,मित्र-मैत्रिणी शाळेपुरत्या, मोजक्याच होत्या.
हौस,मजा,हट्ट,वेड्यासारखं वागणं,भांडणं,रडणं,रुसून बसणं..हे तिच्या गावीही नव्हतं. तिच्या गरजा निर्माण होण्यापूर्वीच त्या तत्परतेने पुरवल्या जात असत. घरात बाबा तिच्यासाठी आणि आई धनंजयसाठी हे जणू अलिखितपणे ठरूनच गेलेले होते. तिचं संपूर्ण शिक्षण,उच्चपदस्थ नोकरी,लग्न, नवरा आणि तिला झालेला मुलगा सगळं आयुष्यच आखीवरेखीव, ठरवल्यासारखं.
सगळं असं असूनही माझी मुलगी ‘सुखी’ आहे का ? असे आपले अरुणालाच सतत वाटत राही त्यात धरित्रीच्या बोलण्यामुळे अरुणा आणखीनच काळजीत पडली.
पण त्यानंतर तीन दिवसांनी धरित्री घरी परतली, ती जणू कोणी दुसरीच व्यक्ती आहे,अशी. पहिल्यांदा तिने स्वतःच्या घरी परतायची कसलीही घाई केली नाही. अरुणाला म्हणाली, “अगं जातांना आमच्या विमानाने टेक ऑफ केलं आणि जरा वेळ होतोय तोवर विमानात एकदम गडबड सुरु झाली. प्रवाशांपैकी एका बाईच्या लक्षात आलं की तिचं बाळ खालीच एअरपोर्टवर राहून गेलंय..तिने जी रडारड सुरु केली..खूप गोंधळ झाला. नेमकं काय झालंय समजल्यावर कोणालाच काही सुचेना. एअरहोस्टेसने तिला धीर दिला,बाकीच्या प्रवाशांनीपण. पायलटने खूप फोनाफोनी करून मग  शेवटी विमान पुन्हा माघारी वळवलं. बाळापर्यंत पोहोचेपर्यंत आणि विमान पुन्हा निघेपर्यंत तासभर वेळ गेला,सगळ्यांचाच. पण कोणीही काही म्हणालं नाही. एका आईला आपलं बाळ सुखरूप परत मिळालं,यातच सगळ्यांनी समाधान मानलं.
“काय आई म्हणावं की काय म्हणावं या बाईला? असं कसं आई आपलं बाळ घ्यायचं साफ विसरू शकते?” अरुणाच्याच छातीतच धस्स झालं सगळं ऐकून...
“हो ना, अगं अगदी हाच प्रश्न तिथे असलेल्या प्रत्येकाच्या मनात आला असेल पण कोणीही तिला असं काही म्हणून आणखी खजील केलं नाही. ती विसरली इतकंच खरं..का? कशी? या प्रश्नांना त्या क्षणी महत्त्व नव्हतंच. सिक्यूरिटी चेक झाल्यावर तिने गाढ झोपलेल्या बाळाला बेबीसीटरमध्ये ठेवलं आणि लॅपटॉपवर काम करण्यात गढून गेली आणि त्याच नादात विमानात बसली असावी..आणि अगं, ते गोडुलं बाळ.. नंतर त्याला विमानात घेऊन आले,तरीही झोपलेलंच होतं,तितकंच गाढ..आपली आई आपल्याला सोडून कुठेही जाणार नाही या विश्वासाने..

                                           
आम्ही नाही का आदिला शाळेतून आणायचं एकदा विसरून गेलो होतो..शाळा लवकर सुटणार आहे,हे ना माझ्या लक्षात राहिलं,ना अनीलच्या..तोच प्रसंग आठवला मला.. आदि सात वर्षांचा होता, शाळा सुटून सगळे घरी गेले तरी आपल्याला घ्यायला कोणी कसं आलं नाही, म्हणून रडवेला झाला होता. तुला माहितीये? त्यानंतर त्याला ती सवय लागली, झोपतांना माझा गाऊन जवळ घेऊन झोपायची. मी जवळ असो किंवा नसो,त्याला तो लागायचाच,अजूनही लागतो. या प्रसंगाचं त्यावेळी इतकं काही मला वाटलं नव्हतं पण विमानातल्या या अनुभवाने मीच हादरून गेले. माझं नंतर कशातच लक्ष नाही लागलं. कधी परत येते असं झालं मला. 
आई, ‘जगण्यासाठी काम’ की ‘कामासाठी जगणं’ या प्रश्नाचं उत्तरच मिळालं बघ मला. गेले काही दिवस ना, मन अस्वस्थ होतं माझं, आपलं काहीतरी चुकतंय असं वाटत रहायचं. इतरांनी हेवा करावा असं आयुष्य आहे माझं. माझ्यासमोर एकापेक्षा अनेक चांगल्या संधी आल्या सतत. त्यातलं एक स्वतःसाठी निवडून मी शांत नसायचे,मला सगळंच हवं असायचं. आणि मग ते मिळवण्यासाठी जीवाचा आटापिटा. माझा ‘वेळ’ कायम माझ्यापुढे धावायचा. आणि मी सगळं जमवण्यासाठी सगळ्यात आधी तडजोड करायचे ते स्वतःशीच. वेळ नाही ना,मग झोप कमी. वेळ जातो म्हणून कोणी मैत्रिणी नाहीत. इतक्या आवडीने बंगला बांधला, सजवला..पण त्यात राहण्याचं सुख अनुभवण्यासाठी मीच घरी नाही. आदिचं बाळपण तर माझ्या हातून निसटलंच आहे..आणि इतकं करून मी जे मिळवलं, त्यातलं सुख अनुभवण्यासाठीसुद्धा थोड्यावेळपण थांबायची तयारी नाही माझी. आपलं बाळ विसारणाऱ्या त्या आईमध्ये आणि माझ्यात काय फरक आहे मग? तिला काहीही म्हणण्याचा आणि नावं ठेवण्याचा मला काही अधिकार नाही. अगं, समोर असलेल्या क्षणात मी जागेवर नसतेच,माझं मन कायम भविष्यकाळात. असं धावून मला समजलं की आपण कुठेच पोहोचत नाही. यश मिळवण्याची आणि पुढे जाण्याची मर्यादा नाही समजून घेतली तर तेसुद्धा एक व्यसनच आहे, आपलं विश्व पोखरण्याची क्षमता असलेलं. जगाच्या मागे राहण्याची मला भीती वाटायची.. आता वाटतंय ‘मी’ आहे म्हणून ‘माझं जग’ आहे. जगाच्या पुढे जाण्यात माझी जिवलग माणसं दिसेनाशी झाली,त्याचं काय?

त्या निरागस बाळाचा आश्वस्त चेहरा माझ्या मनावर कायमचा कोरला गेला..अगदी लख्ख समजलं मला काय नेमकं हवंय ते! आईला वेळ नाही म्हणून तिच्या गाऊनकडून ऊब,सुरक्षितता,आश्वासन मिळवणारा माझ्या आदिला आज,आत्ता,या क्षणातली ‘आई’ हवी आहे..आणि मला हवा आहे समतोल. जगण्यची लय सांभाळणारा. मी एकाचवेळी अनेक नाही मिळवलं तरी चालेल पण एकातला आनंद पुरेपूर उपभोगायला शिकवणारा..मला स्थैर्य देणारा. मला थोडं थांबायची,उसंत घेण्याची गरज आहे. माझी कोणाशीच स्पर्धा नाही, हे शहाणपण ज्या क्षणांनी दिलं ते क्षण नीट समजून घेण्याची गरज आहे. हा अनुभव आपल्या लेकीला ‘माणूस’म्हणून समृद्ध करून गेलाय, हे अरुणाच्या लक्षात आलं. पंखात बळ आहे म्हणून आकाशात भरारी घेणाऱ्या तिच्या पिल्लाला उडण्यासाठी आता निश्चित दिशा सापडली होती.
© डॉ अनन्या अंजली 
# कॅलिडोस्कोप
फोटो सौजन्य गुगल  


Thursday, 11 July 2019

काही लिहावे स्वतःसाठी



काही लिहावे स्वतःसाठी!

कित्येकदा मनात असंख्य विचार असतात. काय करावं,सुचत नाही. नेमकं काय वाटतंय स्वतःलाही उलगडत नाही. जे घडायला नको आहे असे वाटते,तेच आपल्याबाबतीत घडते, त्याचे वाईट वाटत असते,राग आलेला असतो. एकूणच नकोसेपण मन व्यापून टाकते. आपण नेमके काय करायला हवे, समजत नाही. परिस्थितीवर आपला काहीही कंट्रोल नाही,हे कधीतरी लक्षात येते. अगतिक,अस्वस्थ,अस्थीर वाटत असते. कोणाशी काहीही बोलावेसे वाटत नाही. एकटे रहावेसे वाटते आणि एकटेपणा मिळाला की तो असह्यही होतो. अनुभवतो ना असे काहीतरी आपणही?
मनात खोलवर जाणवणारी भावना नेमकी काय आहे, हे आपल्या लक्षात येईलच असे नाही. अशा वेळी मनात येणाऱ्या विचारांची फक्त दखल घ्या. ते विचार मनात येण्यासाठी काही कारण घडलेय का,आठवा. बरं प्रत्येकवेळी काही घडलेलेच असते,असे काही नाही, कधी ‘काही वाईट घडेल का’ या मनातल्या आशंकेमुळेसुद्धा मन अस्वस्थ झालेले असू शकते. यावेळी एका गोष्टीची नक्की मदत होऊ शकते, ती म्हणजे एकांतात मनातले सगळे विचार एका कागदावर लिहून काढण्याची. जे काही आणि ज्या स्वरूपात मनात येते आहे,ते सगळे सरळ लिहून काढा. हे आपण इतर कोणासाठीही नाही फक्त स्वतःसाठीच लिहितो आहोत,म्हणून भाषा,अक्षर,शैली, कोणी बघेल का,वाचेल का, यापैकी कशाचाच विचार न करता फक्त लिहायला सुरवात करा. कोणताही आडपडदा नाही,कोणाची रोकठोक नाही. लक्षात घ्या, हे स्वतःच स्वत:शी मोकळेपणानं बोलणं आहे. असे केल्याने आपले विचार नेमके काय आहेत याची आपल्यालाच कल्पना येते. मनाला कशाचं वाईट वाटलंय,त्रास होतोय,काय नकोय, काय हवंय यापाठीमागे नेमकी कोणती भावना जाणवते आहे,याचा उलगडा होण्याची शक्यता जास्त असते. अनेकवेळा स्वतःला वाटणाऱ्या खऱ्या भावना वेगळ्याच असतात आणि त्या लपवून ठेऊन आपण वरवर दुसरंच काहीतरी ओढूनताणून वागत असतो. आपले खरे वाटणे इतर कोणाला समजले,तर ते आपल्याला काय म्हणतील? याची भीती वाटत असते. म्हणून अनेकवेळा आपण प्रत्यक्ष जसे आहोत तसे न वागता खोटं खोटं वागत असतो आणि सगळं काही कसं चांगलं चाललं आहे,असं इतरांना,स्वतःलाही भासवत असतो. यातली ओढाताण,ताण अस्वस्थता निर्माण करतो.
मनातले विचार लिहिण्याची मदत आपल्याला अनेक प्रकारे होऊ शकते. ज्या कोणत्या प्रसंगांबद्दल,त्यातल्या व्यक्ती आणि समस्यांबद्दल,स्वतःच्या भावनांबद्दल आपण विचार करत असतो,लिहिण्याने ती परिस्थिती अधिक नेमकेपणाने समजण्याची शक्यता असते.
नैराश्य आणि भीतीच्या आजाराने ग्रासलेल्या रुग्णांच्या केलेल्या मानसशात्रीय अभ्यासानुसार त्यांनी त्यांच्या विचार आणि भावना लिहून व्यक्त करणे हे त्यांच्यासाठी फायदेशीर ठरते. लिहिण्यामुळे अव्यक्त नकारात्मक भावनांना व्यक्त करण्याची संधी मिळते.मनातली खळबळ कागदावर लिहून झाल्यावर तो कागद फाडून,अगदी बारीक बारीक तुकडे करून टाकून द्या,असे रुग्णांना सुचवले जाते. यातून त्यांच्या मनातली नकारात्मकता कमी होते,असा अनुभव आहे.      
मनात येणारे विचार आणि त्यापाठीमागे जाणवणारी भावना समजल्यानंतर आपल्यासमोर असलेली परिस्थिती, प्रश्न सोडवण्यासाठी, त्यातून मार्ग काढण्यासाठी त्यांचा काही उपयोग होणार आहे की त्यामुळे त्रास आणखी वाढतो आहे, हे समजते. स्वतःच्या विचारांची, मतांची अधिक स्पष्टता येते. आपले किंवा आपल्याबाबतीत इतरांचे काही गैरसमज झालेले असतील तर लिहिण्याने ते लक्षात येऊ शकतात. त्यामागचे आपले,इतरांचे दृष्टीकोन काय आहेत, हे समजते.
                                    


आपल्याप्रमाणे इतरांनादेखील काय वाटत असेल,त्यांचे काय म्हणणे आहे,याचा अंदाज येऊ शकतो आणि आपण शांतपणे प्रसंगाचा विचार करण्याची शक्यता वाढते. आपले विचार तपासून बघू शकतो, त्यातल्या भावनेचा स्वीकार करून ती व्यक्त करण्याचा दुसरा काही पर्याय असू शकतो का याचाही विचार करू शकतो. लिहितांना नकारात्मक विचारांचा,भावनांचा पहिला प्रवाह जोरात व्यक्त होऊन गेला की मनावरचा ताण कमी होतो आणि आपण ‘वाटण्यापासून’ सावरतो. मग बुद्धीतला विवेक,समज  जागा होऊन मेंदूला अधिक तर्कसंगत, नवीन आणि वेगवेगळे पर्याय सुचण्याची शक्यता असते. कारण लिहितांना आपले मन, बुद्धी आणि शरीर लिहिण्याच्या कृतीतून एकमेकांशी जोडले जाते. मनाला,शरीराला जाणवणाऱ्या भावनांची दखल आपली बुद्धी घेऊ शकते. हेच आहे स्वतःला समजून घेणे,स्वतःशी जोडले जाणे. आपल्या विचारांशी आणि भावनांशी असे जोडले जाणे म्हणजेच आलेल्या प्रसंगामाधल्या अनुभवांमधून स्वतःची मानसिक,भावनिक आणि वैचारिक वाढ करत माणूस म्हणून समृद्ध होत जाण्याचा प्रवास आहे.
लिहिण्यातून आपली स्वप्नं, आकांक्षा, अपेक्षा आणि महत्वाकांक्षा नेमक्या काय आहेत,हे लक्षात येते. त्यासाठी बाह्य परिस्थितीत काही अडथळे, आव्हाने आहेत का? असतील तर ते काय आहेत, याची स्पष्टता येते. त्यावर मात करण्यासाठी माझ्याकडे काय आहे? याचा शोध घेण्यासाठी मन तयार होते. माझ्या क्षमता आणि माझ्यात असलेल्या कमतरता, उणिवा काय आहेत, हेही लक्षात येते. आपल्या आपल्याला त्या अगदी नीट माहीत असतात. योग्य प्रयत्नांनी आणि इच्छाशक्तीने आपण त्या बदलवूसुद्धा शकतो. पण हे मान्य करण्याऐवजी त्या टाळण्याकडे,नाकारण्याकडे, बहुतेकांची शक्ती खर्च होते. स्वतःला आपण आहोत तसे स्वीकारणे, भल्याभल्यांनादेखील जमत नाही. मग आपल्यात जे नाही ते दाखवण्याकडे,उगीचच आव आणण्याकडे आणि ज्ञानाचे,परिस्थितीचे,शहाणपणाचे ढोंग इतरांना दाखवण्यात आयुष्यातला वेळ निघून जातो. काहींच्या मनात असुरक्षितता,भीती असते म्हणून आत्मविश्वास कमी पडतो. त्या भीतीवर मात करण्याचे पर्याय आपल्याजवळ असतात. आपल्याकडे जे कमी असेल ते मिळवण्याचे मार्ग शोधले तर सापडतात. हाच असतो आपण स्वतःचा आपण जसे असू, तसा केलेला स्वीकार.( स्वतःचा आहे तसा स्वीकार करायचा,म्हणजे नेमके काय करायचे? या प्रश्नाचे उत्तर)
तो एकदा जमला की स्वतःकडे बघण्याची एक वेगळी दृष्टी मिळते.स्वप्नांकडे जातांना काय टाळायचे आणि कशाकडे लक्ष केंद्रित करायचे हेही समजते.आपली उर्जा योग्य दिशेने वळवता येते. आत्मविश्वास हळूहळू वाढतो. नातेसंबंध, परिस्थिती यांच्याकडे स्वीकाराच्या जाणत्या कोनातून बघता येते.
स्वतःसाठी लिहिण्यातून भूतकाळातील अनुभावांकडून आपण काय शिकलो, काय शिकायला हवे होते,हे समजते. वारंवार त्याच त्या चुका मग शक्यतो होत नाहीत. वर्तमानात येणाऱ्या अनुभवांकडे आपली दृष्टी शहाणी,समंजस होते. मानसिक,शारीरिक अभिव्यक्ती मोकळी,व्यापक आणि आरोग्यपूर्ण होऊ शकते.
त्रासदायक अनुभवांबद्दल लिहावे, हे जितके खरे तितकेच आपल्या आनंददायक अनुभवांबद्दलसुद्धा आपण लिहायला हवे. असे केल्याने सकारात्मक भावनांचासुद्धा योग्य आदर आणि स्वीकार आपल्या पूर्ण क्षमतेनुसार आपण करू शकतो.
                              

अनुभव असा आहे की आपल्याला आयुष्यात येणाऱ्या त्रासदायक,दु:खदायक अनुभवांचा आपल्यावर होणारा मानसिक,भावनिक परिणाम हा जास्त तीव्र असतो. कोणाचे जिव्हारी लागलेले शब्द, केलेला अपमान, त्यातून झालेला मनस्ताप कितीही वर्षांपूवी आयुष्यात या गोष्टी घडलेल्या असतील तरी त्या अगदी काल घडल्या आहेत असे आपल्याला वाटावे,इतक्या ताज्या असतात मनात.कारण असे प्रसंग एकदाच घडले तरी त्यानंतर ते आठवणींमधून सतत चघळत राहून आपणच ते वारंवार जगतो आणि त्यांची तीव्रता आणखी वाढवतो.
आयुष्यातले आनंदाचे,सुखाचे, सकारात्मक भावनेचा अनुभव देणारे क्षण कितीतरी असतात पण ते मात्र आपण गृहीत धरतो आणि किती सहजपणे विसरून जातो. खरंतर त्या सुंदर आठवणींना वारंवार उजाळा द्यायला काय हरकत आहे? आपल्या प्रत्येकाकडे अशा जपून ठेवलेल्या सुखद अनमोल आठवणींचा खजिना नक्कीच आहे, तो जाणीवपूर्वक उघडला की आजही आपले मन प्रसन्नतेने न्हाऊन निघते. डोळ्यात वेगळीच चमक येते. मनात,शरीरात असलेली आनंदाची उर्जा आपल्याला जगण्याचे बळ देते. आयुष्य सुंदर आहे,असे नक्की वाटते.
कोणी दुसरा आपल्यासाठी काही चांगले करेल, याची वाट आपण का बघायची? आपल्याचकडे असलेल्या या सुंदर क्षणांकडे दुर्लक्ष करायचे आणि वेदनांचे,पराभवाचे,अपमानाचे,नकोश्या क्षणाचे दु:ख मात्र वारंवार ‘इंधन’ पुरवून मनात जागते ठेवायचे? आणखी दु:खी होत राहायचे? असे स्वतःच स्वतःचे शत्रू होऊन का जगतो आपण? लक्षात येतंय का तुमच्या? कोणी दुसरा काय वाईट करेल आपले? आपणच आपले वाईट करण्याचा चॉइस वेळोवेळी निवडतोय, त्याचे काय?
इथूनपुढे अशी शेखचिल्ली मानसिकता नकोच आपल्याला. आपण चांगल्या आठवणीना उजाळा देऊ, सुखाचे,समाधानाचे क्षण वेचू, आयुष्याबद्दल कृतज्ञ असू तर जगण्यातली अशी संजीवक शक्ती आपल्याला नक्की आनंदी, समाधानी बनवेल.    


©डॉ.अनन्या अंजली
# मनोविकास

mindmattersaa@gmail.com   

Sunday, 31 March 2019

मन मुकाट मोकाट


मन मुकाट,मोकाट..

अनेकवेळा आपण स्वतःशीच मनातल्या मनात बोलत असतो. सकाळी डोळे उघडल्या उघडल्या मन बोलायला सुरवात करते. त्यात भूतकाळातल्या काही गोष्टी असू शकतात,काही वर्तमानकाळातल्या तर काही भविष्यातल्या. या विचारांना कोणताही नियम नसतो ना कुठला निर्बंध. उलट-सुलट, सुसूत्र –विस्कळित, उपयोगी-निरुपयोगी, हवेसे-नकोसे विचार कोणत्याही क्रमाने मनात सतत एकापाठोपाठ येत असतात. असे सतत बडबडणारे मन सोबत घेऊनच आपण दिवसांचा प्रवास करत असतो. हे नुसतेच विचार असले असते तर ठीक आहे, पण मनात येणाऱ्या या विचारांच्या पाठोपाठ मनात त्याप्रमाणे भावना तयार होतात आणि त्या भावनांच्या प्रमाणे आपली मानसिकता बदलत जाते. जोपर्यंत याचा त्रास होत नाही तोपर्यंत त्यात काही बदल करावा, हे आपल्या लक्षातही येत नाही. बरं ‘त्रास’ कशाला म्हणायचं, हे प्रत्येक व्यक्तीनुसार वेगवेगळं असू शकतं. कारण प्रत्येकाची त्रास सहन करण्याची सीमा वेगवेगळी असू शकते. म्हणून अनेक व्यक्तींना आपल्या मनात येणारे असे विचार अनावश्यक आहेत,हे लक्षातही येत नाही. जर या मनातल्या विचारांचा आपल्या दैनंदिन वागण्या-बोलण्यावर विपरित परिणाम होत असेल तर अशा लोकांचे बदललेले वागणे आणि बोलणे त्यांच्या जवळच्या व्यक्तींच्या सहज लक्षात येते. या लोकांना मानसिक आरोग्याच्या क्षेत्रात काम करणाऱ्या लोकांच्या मदतीची गरज असते. वस्तुस्थिती अशी आहे की आपल्यापैकी अनेकजण आज या मानसिक अतिविचारांच्या चौकटींमध्ये कमीजास्त प्रमाणात अडकलेले आहेत. मनावर आलेला ताण प्रत्यक्ष व्यवहारात बाजूला ठेवणे ज्यांना शक्य होते, त्यांचे दैनंदिन व्यवहार सुरळितपणे पार पडतांना दिसतात पण काहींना यासाठी वेगळी एनर्जी द्यावी लागते, हेदेखील खरे आहे. म्हणजे प्रत्यक्ष मनोविकारांपासून आपण लांब असलो तरी मनावर सतत असणारा ताण आपल्याही जगण्याची गुणवत्ता कमीअधिक प्रमाणात हिरावून घेतोच आहे.
मन म्हटलं की विचार येणारच, सगळ्यांच्याच येतात. पण येणारे विचार आपल्याला उपयुक्त आहेत की नाहीत हे कसे ओळखायचे?    

नुकताच घडलेला एक प्रसंग सांगते, दुसऱ्या दिवशी बारावीच्या परीक्षेचा पहिलाच पेपर म्हणून सगळी तयारी करून संज्ञा आधीच्या रात्री नेहमीपेक्षा लवकर झोपली. त्यांच्या घरापासून परीक्षेचे सेंटर जवळ असल्यामुळे सकाळी 9 वाजता घरून निघाले तरी चालणार होते. ती आठ वाजताच तयार होऊन बसली. पेपरचा सगळा अभ्यास व्यवस्थित झाला होता. सहज बसल्या बसल्या तिच्या मनात विचार आला, “सगळा अभ्यास तर झालाय माझा,पण नक्की हेच पुस्तक होते ना अभ्यासाला? की नेमके यावर्षी ते बदलले आणि मला समजलेच नाही?” हा विचार मनात आला आणि तिला काही सुचेना. तिचे हातपाय कापायला लागले. अंग घामाने भरून गेलं. चेहरा पांढराफटक पडला आणि ओठ थरथरायला लागले. आई जवळच होती. तिच्या ते लक्षात आले. तिला परीक्षेचे टेन्शन आलेय,हे आईला समजले. आईने तिला धीर दिला. आपल्या मनात आलेल्या विचारांवर ती आणखी विचार करायला लागली. “कसं शक्य आहे? मला काही वर्षभर ते समजणार नाही?” दुसरं मन लगेच म्हणालं,” का शक्य नाही? तुझं सगळं लक्ष तर ‘नीट’ परीक्षेची तयारी करण्याकडे, कॉलेजला गेलीस कधी तू?” या सगळ्यात नऊ कधी वाजले आणि आई-बाबा तयार होऊन कधी आले तिला समजलं सुद्धा नाही. सगळे खाली उतरले तर नेमकी गाडीचं चाक पंक्चर. तिला तो अपशकून वाटला. बाबांनीओला’ बोलावली आणि तिघे सेंटरकडे निघाले,तिचं मन अस्वस्थच होते. रस्त्यात दोनवेळा ट्रॅफिक जाम लागला तरी ते वेळेवर सेंटरपाशी पोहोचले आणि ती घाईघाईत क्लासरूमकडे निघाली. आई-बाबा काही म्हणतायेत हे पण तिच्या लक्षात आलं नाही. रायटिंग पॅड मागेच राहिला होता. पेपर मिळाला आणि तिच्या लक्षात आले की तिने जो अभ्यास केलाय त्याचेच प्रश्न आहेत. मग कुठे तिला एकदम हायसं वाटलं. पेपर तिच्यासाठी अवघड नव्हता पण तिला अक्षर काही चांगलं काढता आलं नाही. तिला अपेक्षित होता तसा,तिच्या मनासारखा पेपर लिहिता आला नाही.
हे सगळं घडलं ते केवळ मनात आलेल्या त्या एका विचारामुळे. तिला प्रिलीम देता आलेली नव्हती. म्हणून तिच्या मनात या विचाराने घर केले. आपल्या मनातले विचार जवळच्या कोणालाही वेळेवर सांगणे  तिला जमले नाही आणि साध्या अडचणी तिला अपशकून वाटल्या. यातल्या कोणत्याही विचारांची तिला प्रत्यक्षात मदत न होता त्रासच झाला.
मनात विचार येणे, आपल्या हातात नसते. पण त्या विचाराचे काय करायचे हे मात्र प्रत्येकवेळी आपल्याच हातात असते. आपला वेळ,दिवस, उर्जा आणि उत्पादकता यावर प्रभाव टाकणारे आणि ती वाया घालवणारे कोणतेही विचार आपल्यासाठी नक्कीच उपयुक्त असू शकत नाहीत. अशा विचारांमुळे आपली मानसिकता बिघडत असेल तर ते विचार पुढे चालू ठेवण्यापेक्षा ताबडतोब ते मनातून काढून टाकणे जमायला हवे. हे म्हणणे सोपे आहे पण प्रत्यक्षात जमवायचे कसे? हे समजून घेण्याआधी हे लक्षात घ्यायला हवे की मनात येणारा कोणताही ‘विचार’ नेमका कसा असतो.
“हिरव्यागार कुरणातून तो अनवाणी पायांनी चालला होता, थंडगार गवताचा तो स्पर्श त्याच्या अंगावर शहारा उमटवून गेला. भर दुपारची वेळ असूनही जंगल इतके दाट होते,की प्रकाशाचे किरण जमिनीपर्यंत पोहोचूच शकत नव्हते. वेगवेगळ्या पक्षांचे आवाज आणि हिरव्यागार जंगलाचा वास..जवळून कुठूनतरी उंचावरून धों धों आवाज करत खाली झेपावणारा धबधब्याचा आवाज येत होता. त्या दिशेने त्याने हळूहळू सरकायला सुरवात केली. आपल्याच हृदयाचे ठोके त्याला स्पष्ट ऐकू येत होते,घसा कोरडा पडला होता..”
हे वाचलं की आपल्या मनात काहीतरी संवेदना निर्माण होतात. आपल्या पूर्वानुभवातून किंवा कल्पनेने डोळ्यासमोर प्रतिमा उभ्या राहतात. आता पुढे काय होणार अशी उत्सुकता वाटायला लागते. हे सगळे तर आपण स्वतः प्रत्यक्ष अनुभवत नसतो तरी त्या जंगलाचा दाटपणा आपल्याला जाणवतो, त्याची प्रतिमा मनात तयार होते कारण केवळ शब्द वाचून मनात जे विचार आले ते प्रत्येकाच्या आपापल्या पूर्वअनुभवातून किंवा कल्पनेतून आलेले असतात. कोणाला त्याला जोडून आणखी काहीदेखील आठवू शकतं. विचार म्हणजे मनात नुसतेच शब्द येत नाहीत तर काही दृश्य प्रतिमा आणि आवाज, स्पर्श,वास  यांचाही अनुभव येतो. म्हणजेच विचारांना एक ‘रचना’ असते.
मनाला त्रास देणारे विचार येत असतील तर ते नुसतेच नाहीत,त्याबरोबरीने आणखी काय काय आहे,हे बघायला हवे. भीतीच्या आजाराने ग्रासलेल्या माझ्या एका पेशंटला स्वतःच्याच मृत्यूची चित्रं डोळ्यासमोर दिसत असत. स्वतःच्या मरणाचा हा संपूर्ण मूव्ही अचानक मनात सुरु झाला की त्याची भीतीने गाळण उडत असे. कोणी कितीही समजूत घालण्याचा प्रयत्न केला तरी भीती काही कमी होत नसे. नेमकं होतं काय, हे त्याचे त्यालाही समजत नसे. या भीतीतून बाहेर पडण्यासाठी त्याला मदत करतांना त्याच्या मनातल्या या सगळ्या घडामोडींची दखल घ्यावी लागली. त्या विचारांचे नेमके करायचे काय हे त्याला समजल्यावर त्याचा आजार आटोक्यात यायला वेळ लागला नाही.   
मनातल्या विचारांमधून संवेदना,भावना निर्माण होतात आणि एक अनुभव तयार होतो, त्यातून मनाची सध्या आहे ती अवस्था बदलते. विचारांच्या,अनुभवांच्या तीव्रतेनुसार ती त्रासदायक असू शकते किंवा आनंददायक ठरते.
आपल्या प्रत्येकाच्या विचारांचा एक स्वयंचलित मोड असतो, सततच्या सरावाने,सवयीने विचार त्याच ठराविक दिशेने किंवा पद्धतीने केले जातात. आपल्या सगळ्यांकडेच एक जागृत मन असते आणि एक (किंवा एकापेक्षा जास्तदेखील) सुप्त मन असते. जागृत मन आपल्यासोबत वर्तमानातल्या अनुभवात असते. परंतु सुप्त मन हे संपूर्णपणे स्वयंचलित असल्यामुळे ते आलेल्या अनुभवांचा लगेच अर्थ लावायला सुरवात करते. अनुभवाच्या निष्कर्षापर्यंत पोहोचायची त्याला घाई असते. अनुभवांना, त्यातल्या व्यक्तींना लेबल लावायची घाई असते. त्याने जोपासलेल्या,वाढवलेल्या धरणांपैकी एका साच्यात एकदाचा तो अनुभव बसवण्याची घाई असते. यातून आपल्या मनाचे विचारांचे पॅटर्न,सवयी ठरतात.  आपल्या जागृत आणि सुप्त मनाच्या मध्ये एक ‘पॉझ बटण’ आहे. म्हणून इथूनपुढे मनात कोणताही विचार आला तरी त्या पॉझपाशी जरा वेळ थांबायचे आहे. मनात येणारा विचार मला मदत करतो आहे की माझी मनस्थिती आणखी बिघडवतो आहे, हे तपासण्यासाठी हा क्षणभराचा पॉझ पुरे आहे. तुम्हीदेखील या  पॉझपाशी जरावेळ थांबून वेध घ्या, आत्ता या क्षणी तुमचे मन नेमका कोणता विचार करते आहे?

डॉ. अनन्या अंजली  
mindmatteraa@gmail.com
# मनोविकास
(फोटो सौजन्य गुगल)





                                  


















   
         

        


Friday, 4 January 2019

नवीन वर्षी ‘नवे’ होऊया!

आपल्या दोन नातवंडांबरोबर ट्रेनमधून प्रवास करणाऱ्या एका आजीची गोष्ट. खिडकीजवळ बसलेल्या आजीने आपल्याजवळची एक कापडी पिशवी बाहेर काढली आणि त्यात असलेल्या वेगवेगळ्या बीया ती खिडकीतून बाहेर टाकू लागली. छोट्यांना उत्सुकता.
“पण आजी इथे का टाकायच्या आपल्याजवळच्या बीया? आपल्या बागेत टाकूया”
“आपल्या बागेत खूप झाडं आहेत. त्यांच्या या बीया इथे टाकायच्या कारण वाऱ्यामुळे त्या दूरपर्यंत जातील. पावसापाण्यात त्यातल्या काही रुजतील. मग त्यांची झाडे तयार होतील”
“इथे येणाऱ्या झाडांचा, आपल्याला काय उपयोग?”
“आपल्याला नाही, पण या झाडांना फुलं येतील,त्यांच्या मधूर वासाने फुलपाखरू,कृमी,कीटक त्याकडे आकर्षित होतील, फळं येतील,प्राणी-पक्षी,माणसे ते खाऊन तृप्त होतील.झाडाच्या सावलीत विसावा घेतील,घरटी बांधतील. पक्षांना प्राण्यांना पिल्लं होतील. त्यांच्या जगात या झाडांचं किती महत्त्व असेल!
आता मात्र आजीसोबतची दोन चिमणी पाखरं हरखून गेली. त्यांच्या डोळ्यांसमोर भविष्यातल्या त्या झाडांचं अतिशय सुंदर, देखणं,आश्वासक चित्र उभं राहिलं.
आजीने खिडकीबाहेर टाकलेलं बीज रुजेल,न रुजेल पण आजीच्या छोट्याशा कृतीने इवल्याशा नातवंडांच्या मनाच्या मातीची योग्य मशागत होऊन अनेक सुंदर विचारांच्या वृक्षाचं बीज याप्रसंगाने  रुजलं, हे नक्की.
माझ्यासाठी पुरेसं झाल्यानंतर मग इतरांचा विचार करावा,याचं बीज. माझी कृती आज महत्त्वाची नसेलही पण भविष्यात तिचा फायदा नक्कीच कोणालातरी होईल,या विचाराचे बीज. चांगल्या कृतीमागच्या ठाम विश्वासाचं बीज. इतरांसाठी केलेल्या कामाबद्दल कोणताही ‘ममत्त्वभाव’ माझ्यात न उरण्याचं बीज. भविष्यातल्या अनुकूल परिस्थितीत यातला एखादा विचार नक्की रुजेल. फुलेल,फळेल आणि त्याचा कल्पवृक्ष होईल, याची किती खात्री असेल त्या आजीला. 
                                      


ही आजी मला त्या श्रावणमासातल्या कहाणीच्या पुस्तकातील ‘खुलभर दुधाच्या गोष्टीतल्या” आजीची नातेवाईक वाटते. आठवते? शिवाच्या मंदिराचा गाभारा दूधाने संपूर्ण भरला तर त्यांचे राज्य सुजलाम-सुफलाम होणार असते. राजाच्या आज्ञेप्रमाणे सगळ्या घरांमधले दूध गाभाऱ्यात आणून टाकलं तरी तो भरत नाही. राजा काळजीत पडतो. इतक्यात ही आजी मंदिरात पोहोचते आणि आपल्याकडचं एक छोटं भांडंभर दूध देवाला वहाते. आतामात्र गाभारा या खुलभर दुधाने तुडुंब भरतो. कारण घरातली वासरं, लहानमुलं,आजारी माणसं यांना नेहमीप्रमाणे दूध देऊन,सगळ्यांना तृप्त,शांत करून मगच उरलेलं दूध आजी देवासाठी आणते. देव गाभाऱ्यात नाही तर आपल्या लोकांसाठी केलेल्या कामात,विचारात आहे,हे कुटुंबभान,समाजभान आजीकडे आहे. हे जीवनमूल्य सर्वसामान्य लोकांच्या मनात रुजावं, यासाठी खरंतर ही कथा,आजदेखील कालबाह्य झालेली नाही. दुर्दैवाने लोकांनी यातलं कर्मकांड तितकं घेतलं, मूल्य त्यांना समजलंच नाही.
या दोन्ही आजींसारखं जाणतं, तृप्त समाधानी म्हातारपण आपल्यालाही आवडेल,नाही? पण ते काही अचानक मिळणार नाही. भविष्यकाळात फळ हवं असेल तर आजच त्याचं बीज मला माझ्यात लावायला हवं ना? माझ्या आयुष्यातल्या लहानमोठ्या निर्णयात, मी केलेल्या निवडीमध्ये शहाण्या समजूतीचं हे बीज आपोआप रुजेल. मग आयुष्यातल्या सुखाचाही आणि दु:खांचाही सजगपणे स्वीकार करता येईल. छोट्या छोट्या क्षणांमधला निखळ आनंदाचा झरा सापडेल. त्यासाठी मन आजीसारखे निरपेक्ष, निर्हेतुक हवे.
सगळ्यात आधी हे करायचे कोणासाठी? तर मलाच माझ्यासाठी. त्यासाठी आपलं वागणं आपल्यालाच आवडायला हवं. प्रत्येकवेळी निवड करतांना माझ्यासाठी काय योग्य आणि काय अयोग्य याची समज आपल्या प्रत्येकात नक्की असते. आपण त्याविरुद्ध वागलो तर आपल्याच आतून आपल्याला कोणीतरी त्या वागण्यापासून परावृत्त करत असतं. स्वतःचाच तो ‘आतला आवाज’ ऐकण्यासाठी आपल्याकडे कान हवा आणि वेळदेखील. अनेकदा त्या नैसर्गिक ‘मी’ला डावलून आपण निर्णय घेतो. कारण आपल्याला सुखही रेडीमेड,सहज हवं असतं. प्रवास करण्यातल्या तडजोडी मान्य नसतात.  मग वर्षांमागून वर्ष नुसतीच निघून जातात. बघा ना, संपलाच याही वर्षाचा प्रवास. आजतरी थोडे थांबून स्वतःला भेटायला हवे.
सकाळी जाग येण्याच्या पहिल्या क्षणापासून मनात विचार सुरु होतात आपल्या. आपण बेडवरच असतो आणि मन कुठल्याकुठे निघून जातं. शरीर सवयीनुसार यांत्रिकपणे आपली कामं करत रहातं, मन मात्र विचारांच्या मागे दिवसभर भरकटत असतं. तरीही अचानक येणारी वाऱ्याची थंडगार झुळूक मनाला सुखावते, दूरवरून येणारी आवडत्या गाण्याची एकच ओळ दिवसभर ओठांवर राहते, ऑफिसमधल्या कामाच्या धावपळीत क्षणभर दिसलेला आभाळाचा चतकोर निळा तुकडा अचानक काही सुचवून जातो. दिवसभरातले काही क्षण असे असतात की तिथे धावणारा काळही आपल्यासाठी क्षणभर थांबतो. मन आणि शरीराची एकरूपता अनुभवून आपण उत्साहाने भरून जातो. उरलेल्या आपल्या आयुष्यातले कितीतरी क्षण काहीही महत्त्व नसलेल्या गोष्टींनी,लोकांनी आणि प्रसंगांनी व्यापलेले आहेतच की,निवड आपली आपणच करतो! बहुतेकांनी आयुष्यातला सगळा वेळ मोबाईलला देऊन टाकलेला आहे. सकाळी डोळे उघडायच्या आधी हात मोबाईलकडे जातो. बाथरूममध्ये असलेला वेळ सत्कारणी लावण्यासाठी व्हिडिओ किंवा पोस्ट वाचल्या जातात. घरातली मॉर्निंग भले  कशीही असो, इतरांच्या ‘गुडमॉर्निंग’ची काळजी असते. क्षणभराचा विरंगुळाही मोबाईलमधेच शोधला जातो. मनाचं आणि मोबाईलचंच घट्ट मैत्र झालंय,मन आणि शरीराच्याऐवजी. हे नैसर्गिक जगणं नाही,आपला मुखवटा आहे,कोणीतरी सांगतंय ना आतून?
मी,माझं कुटुंब,माझं खरं जग यापेक्षाही मला दुसऱ्या माणसांचे माझ्याबद्दल असलेले विचार, मते महत्वाची वाटतात. त्यांच्यापुढे माझी प्रतिमा चांगली राहण्यासाठी वाटेल ते केले जाते. जगन्मित्र व्हावेसे वाटते,पण स्वतःच्या विचारांशी,भावनांशी तडजोडी करून, कधीकधी मन मारून. खरंतर शरीराकडे अशा मनाला ठिकाणावर आणण्याची क्षमता आहे, सहज घेतोय तो श्वास जरी काही कारणांनी पुरेसा घेता आला नाही तर बाकीचं सगळं एका क्षणातच बिनमहत्त्वाचे होऊन जाईल. इतक्या महत्त्वाच्या असलेल्या आपल्या शरीरावर खरं प्रेम करतो आपण? बहुतेक नाही. कारण दुसऱ्यांना ते वरवर आकर्षक,सुंदर दिसणे याला जास्त महत्त्व आहे! अंतरंगापेक्षा बाह्यरंग,दिखावूपणा या निकषांवर सगळ्याची निवड केली जाते. सौंदर्याचा मापदंड शारीरिक,मानसिक स्वास्थ्य नाही. म्हणून मन,भावना,विचार,कृती यापेक्षाही व्यक्तीचे असणे,दिसणे,रहाणे आणि कमावणे महत्त्वाचे ठरते.
आपण जे सगळ्यात जास्त गृहीत धरलंय, ते सुंदर शरीर किती अद्भुत भेट आहे निसर्गाने आपल्या प्रत्येकालाच दिलेली. जगाचा अनुभव घेण्यासाठी एक माध्यम आहे आपलं शरीर. त्याला काही झालं तर ‘मी’ काहीही करू शकत नाही,जागचं हलूदेखील शकत नाही. एखादा सुंदर अनुभव,अनुभूती आपल्यापर्यंत पोहोचवली म्हणून आपल्या शरीराचे तुम्ही आभार मानलेत कधी? स्वतःलाच कडकडून मिठी मारली आहे? नाही ना? मग आजतरी नक्की भेटूया स्वतःला. आपल्यातल्या नैसर्गिक जाणीवेला. पंचमहाभूतांचे माझ्यात असलेले अस्तित्व समजून घेऊन,सन्मान करूया त्यांचा. माणसाचा सगळ्यात मोठा धर्म जर कोणता असेल तर तो आहे शरीरधर्म. शरीराबद्दल कृतज्ञ होऊया. हळूहळू जे आपल्यात आहे तेच इतरांमध्येसुद्धा आहे,याची जाणीव होईल. आपल्यातल्या ‘माणूस’पणाची यापातळीवर ओळख करून घेतली तर लक्षात येईल मला ज्याने त्रास होतो,दुखतं त्याच गोष्टींचा दुसऱ्यांनादेखील त्रासच होतो. माझ्यासोबत जसं कोणी वागू नये असं मला वाटतं, तसं आधी मी कोणासोबत वागायला नकोय ही जाणीव मनात निर्माण होणं म्हणजेच शरीर आणि मनाचं एकमेकांशी असलेलं दृढ नातं. आधी आपली आपल्याशी मैत्री असेल तर आणि तरच आपण दुसऱ्या कोणाशी मैत्री करू शकतो. कारण आपल्याकडे जे आहे,तेच आपण दुसऱ्यांना देऊ शकतो.  इतक्या वर्षात आपल्या मनाची आणि शरीराची तरी एकमेकांमध्ये मैत्री झाली आहे, असे वाटते तुम्हाला? एकदा ती झाली की वागण्यात त्याचे प्रतिबिंब आपोआप उमटेल.
आजनंतर उद्या आपल्यासाठी असणारच आहे,हेदेखील असंच गृहीत धरलंय आपण. आपल्या आजूबाजूला असलेलं कोणी अचानक दुरावलं तर त्याच्या निघून जाण्याने जगाचं पुढे चाललेलं चाक क्षणभरदेखील थांबत नाही, अनुभवतो ना आपण? तरीही सकाळी उठल्यापासून रात्री झोपायच्या क्षणापर्यंत आपण फक्त धावतो. दिवसाला चोवीस ऐवजी आणखी काही तास असले असते तर बरं झालं असतं,असंही वाटतं ना कधीकधी? वर्षांमागून वर्ष नुसतीच संपतात. आयुष्य संपत येतं आणि वाटायला लागतं की या सगळ्यात आपलं जगायचंच राहून गेलंय की! असं अनेकांचं होतं, आपलंदेखील होण्याची आपल्याला वाट बघायची आहे?
खरंतर प्रत्येक दिवस उगवलेला असतो आपल्याला काही देण्यासाठी! आपलीच झोळी दुबळी आहे,फाटकी आहे किंवा आपण ती हरवली तरी आहे, असे नको ना व्हायला? जगतांना प्रत्येकवेळेस सगळंच माझ्या मनासारखं असेल असं नाही, सुखात,दु:खात, आयुष्याच्या वेगवेगळ्या अनुभवांमध्ये मन,हृदय आणि शरीराने एकरूप असलो तर ‘मी’ इतर कोणाहीसारखा नाही, वेगळा/वेगळी आहे याचाच निर्मळ आनंद होईल, माझा प्रवास स्वतंत्र आहे, यातले नाविन्य आणि कुतूहल दोन्ही इथूनपुढच्या आयुष्याला बळ देईल. स्वतःबरोबर असलेलं नातं समजूतीचं असेल तर इतरांबरोबर असलेल्या नात्यांचे नवे आयाम लक्षात येतील. अपेक्षांचे टोचणारे हट्टी काटे न बनता एकमेकांसाठी करायच्या निरपेक्ष छोट्या छोट्या कृती सहजवृत्तीने दिसतील. मग एकमेकांना प्रत्यक्ष वेळ न देताही एकमेकांची सोबत करता येते, यातली सहृदयता समजेल.
अनेक अंगानी बहरून येणारं बीज आपल्यापैकी प्रत्येकात आहेच. मनाचा गाभारा तृप्तीने भरायचा असेल तर स्वतःसाठी फक्त खुलभर ‘सौजन्य’ पुरे आहे, म्हणजे मग दुसऱ्यांना देता देता आपलंच माप समृद्धीनं शिगोशीग भरते आहे,या जाणिवेने आयुष्याबद्दल मन कृतज्ञतेने भरून येईल.
मग काय विचार आहे,नव्या वर्षी आपण सगळेच पुन्हा नवे होऊया?
©डॉ.अनन्या /अंजली 

mindmatteraa@gmail.com



Tuesday, 25 December 2018

रागाचे करायचे तरी काय?


                                                      
                                         
आपल्या प्रत्येकात काही स्वभाववैशिष्ट्ये जन्मत:च असतात. तर काही वाढीच्या वेगवेगळ्या टप्प्यावर आपण आत्मसात करत असतो. त्यानुसार आपला स्वभाव घडतो. त्यानुसार आपण आजूबाजूच्या जगातील घडामोडींना प्रतिसाद देत असतो. त्यावर आपली प्रतिक्रिया व्यक्त करत असतो. आपल्या प्रतिक्रिया म्हणजेच आपले वाटणे,आपल्या भावना त्या समोरच्या व्यक्तीकडून सहज स्वीकारल्या गेल्या नाहीत किंवा कोणी वारंवार नाकारल्या तर एखाद्या व्यक्तीच्या मनात सगळ्या परिस्थितीला,व्यक्तीला विरोध करण्याची किंवा नाकारण्याची भावना तयार होते आणि मग पुढे त्यातूनच राग,आक्रमक भाव,जन्माला येऊ शकतात. आजकाल लहान मुले खूप जास्त आक्रमक,रागीट झाली आहेत,असे पालकांचे म्हणणे आहे. नकळत्या वयात असे व्यक्त होणे मुलं शिकतात तरी कुठून?
कोणी काहीही न शिकवता मुले अनेक गोष्टी शिकत असतात. घरातल्या व्यक्तींपैकी कोणीही आक्रमकपणे व्यक्त होत असेल तर न कळत्या वयातले मुलही त्या प्रतिक्रियेकडे सगळ्यात आधी आकर्षित होते. कारण आक्रमक व्यक्तीच्या वागण्यात आणि बोलण्यात वापरलेली शारीरिक उर्जा त्याचे लक्ष वेधून घेते. लहान मूल रांगतांना, नव्याने चालताना अडखळून पडले, आणि त्याला काही लागले तर जवळ असलेल्या मोठ्या व्यक्तीची सगळ्यात पहिली प्रतिक्रिया असते...ज्यामुळे लागले त्या वस्तूला हाताने ”हात रे...” करण्याची. असे म्हणून हाताने मारण्याचा अविर्भाव मोठ्यांकडून केला जातो किंवा प्रत्यक्ष वस्तूला मारले सुद्धा जाते. आपल्याला काही लागले,आपण अडखळून पडलो ते आपण चालताना नीट चाललो नाही म्हणून. वस्तू काही आपल्या मार्गात आलेली नाही, तर आपण तिच्या मार्गात आलेले  आहोत, ही साधी वस्तुस्थिती मुलांना नीट समजत नाही. कधी कधी तर मुलांना त्या वस्तूला “हात रे...” करायला लावतो आपण !  
आपण खाली पडण्याची’ जबाबदारी ही आपल्या स्वतःची नाही तर दुसऱ्याच कोणाची आहे याचा संस्कार त्यांच्या मनावर रुजतो आहे,हे लक्षातही येत नाही आपल्या. लहानपणी मुलांचे विश्व निर्जीव वस्तू, प्राणी,पक्षी,निसर्ग यांनी व्यापलेले असते. मग पुढे त्यांच्या आयुष्यात घराशिवाय इतर व्यक्ती,परिस्थिती येतात. “आपल्या वागण्यासाठी आपण जबाबदार नसून दुसराच कोणी आहे” या धारणेची ही छोटीशी सुरवात इतक्या लहान वयात, मोठ्यांच्याही अगदी नकळत मनावर बिंबवली जाते..
त्याऐवजी अशा प्रसंगात लहानग्याला कुठे लागले आहे,याची दखल घेऊन मग त्याचे लक्ष वस्तूवरून ”आपण नीट चालूया हं..नीट नाही चाललो की आपण पडतो आणि आपल्याला लागतं ना मग? असे बाळाच्या ‘वागण्याकडे’ वळवता येईल,कारण असे करणे जास्त सोपे आहे.
                                           



आपल्या आजूबाजूला काय चाललेले आहे याचे भान लहान मुलांमध्ये असते. मोठ्यांचे आक्रमक वागणे,बोलणे तसेच खोटे बोलणे त्यांना समजते. अर्थ समजत नसला तरी त्यामागचा भाव त्यांच्यापर्यंत नक्की पोहोचतो. एकदा एका लहानग्याने आपल्या वडिलांसाठी बाहेरून काठी आणून दारापाठीमागे लपवून ठेवली होती. त्याबद्दल त्याला विचारल्यावर तो म्हणाला होता की “बाबा, तू आईला मारलं ना, तर तुला मारण्यासाठी आणली आहे!” वडिलांना खूप आश्चर्य वाटले, त्यांच्या घरात तर असे काही घडत नव्हते मग हा छोटा असे का म्हणाला असेल, याचे त्यांना कुतूहल वाटले. त्यांनी लक्ष ठेवले तर आई बघत असलेल्या मराठी सिरीयल मध्ये नवरा बायकोला मारझोड करतोय असा प्रसंग वारंवार दाखवला जाई..आजूबाजूला खेळणाऱ्या आपल्या लहान  मुलाचे लक्ष आपण बघतोय त्या सीरिअलकडे असू शकेल हे त्या आईच्या कधीच लक्षात आले नव्हते.

“आम्ही तर घरात कोणीच असे वागत नाही, आमचे एकमेकांशी चांगले संबंध आहेत.. तरीही आमचा मुलगा किंवा मुलगी इतकी रागीट कशी?” असे प्रश्न पडणाऱ्या पालकांच्या प्रश्नाचे उत्तर अशा प्रसंगात आहे. संध्याकाळी न चुकता हे काळ्या-पांढऱ्या टोकाच्या भावनांनी भडक रंगात रंगवलेले मालिकेतले कुटुंब मूल सातत्याने बघत,ऐकत असेल तर ते तुमचे गुण आत्मसात करेल की सीरिअलमधल्या माणसांचे? स्क्रीनवर चाललेले नाटक आहे,आभासी आहे,खोटे आहे याची ‘समज’ मोठ्यांना तरी असते का? त्यानुसार घरातले स्वयंपाक, जेवणाचे, मुलांच्या अभ्यासाचे वेळापत्रक सुद्धा बदलले जाते. ‘आम्ही कोणीच असे नाहीत आणि आमचे मूल असे का वागते?..’ याचे उत्तर मोबईल, टी.व्ही, इंटरनेट,गेम्स यात आहे का हे जरूर शोधावे.
डोळ्यासमोर वारंवार दिसत असलेली आक्रमक दृश्ये मुलांना उत्तेजित करतात आणि त्यांच्या व्यक्तिगत आयुष्यात त्यांना कोणाचा राग आला तर तो या अशा ‘बघितलेल्या’ मार्गांनी व्यक्त करण्याची शक्यता जास्तीत जास्त असते.आजकाल आपल्या जवळपास अशा अनेक घटना आपण घडतांना बघतो. कोणत्याही गोष्टीचे कारण कधीच वरवर असू शकत नाही. ते एखाद्या प्रसंगात,अनुभवात रुजलेले असते, हे लक्षात घ्यावे.
मुलांच्या छोट्या,रंगीबेरंगी कपड्यांची मोठ्यांना हौस असते. त्यांच्यासाठी आपल्याला आवडणारे कपडे खरेदी करून आपल्या इच्छेनुसार त्यांना घालण्याची मोठ्यांना सवय लागलेली असते. पुढे कधीतरी खरेदीला गेल्यावर अचानकपणे मुलं आपण निवडलेल्या कपड्यांना नाक मुरडतात आणि त्यांना आवडलेल्या ड्रेससाठी हट्ट धरून बसतात. मुलांच्या स्वतंत्र मतांची ती सुरवात असते. हळूहळू जवळपास सगळ्या गोष्टींमध्ये त्यांचे वेगळे म्हणणे पालकांना जाणवायला लागते. हा बदल अत्यंत संयमाने आणि धोरणीपणे स्वीकारावा,हाताळावा लागतो. कारण आधी मनासारखे घडण्याचा हट्ट येतो आणि तसे झाले नाही तर मुलं आलेला राग वेगवेगळ्या मार्गांनी व्यक्त करतात. पालकांनी हे नीट हाताळले नाही तर वरवर छोटी वाटणारी घटना त्यांच्या  मनात नकारात्मक भाव रुजवून जाते.
पालकांचं आणखी एक वाक्य आपल्या ओळखीचं आहे, “रोज घरी मार खाऊन येतो हा मुलांचा..तरी बरं, सगळे याच्याइतकेच आहेत. आता तर मीच त्याला सांगून ठेवलंय कोणी एक मारली ना तर तू चांगल्या दोन दे लगावून! पण जर पुन्हा मार खाऊन घरी रडत आलास ना तर याद राख...”
आजकालच्या जगात ‘जशास तसे’च वागायला हवे! असेसुद्धा बहुतेकांना वाटते. सहावीतल्या देवांगची आई पण काही वेगळी नव्हती, तिने आपल्या मुलालासुद्धा हेच सांगितले.   
पण एकदा शाळेकडून बोलावणे आल्यावर शाळेतल्या मुलांशी मारामाऱ्या करणाऱ्या देवांगच्या तक्रारी ऐकून आई चिडली,त्यावेळी टीचरसमोर देवांग आईला म्हणाला, “तूच तर म्हणालीस ना की कोणाचा मार खाल्लास तर याद राख म्हणून?” 
मुलं कशावरूनतरी वाद घालत असतात. उलट बोलत असतात. पालकांना हे कसे थांबवावे कळत नाही. मग धाक दाखवला जातो, “आवाज खाली कर आधी, कोणाशी बोलते/बोलतो आहेस तू?” यातला टोन आणि कधीकधी तर वाक्यदेखील मुलं मोठ्यांच्या अनुकरणातून उचलतात. कारण त्यांना आक्रमक वागण्याचे फायदे तत्काळ मिळतात हे त्यातून दिसते. कशासाठीतरी हट्ट करतांना रडून गोंधळ घालणारी लहान मुले बघाल तर लक्षात येईल, डोळ्यातून येणाऱ्या पाण्यापेक्षा ‘रडण्याचा मोठा आवाज’ हे त्यांचे हुकमी अस्त्र असते. कडेवरून खाली ठेवल्यावर संताप करून रडणारं बाळ तुम्हीदेखील बघितलं असेल. त्याला काय होतंय म्हणून मोठ्यांनी घाबऱ्याघुबऱ्या बघावं तर उचलून जवळ घेतल्यावर ते क्षणात शांत होतं, मजेत खेळतं. आपल्यातल्या शक्तीचा अंदाज मुलांना इतक्या लहान वयात होतो.
थोडी कळत्या वयाची मुलं निर्जीव वस्तूंवर आपला राग काढतात. हातातल्या वस्तू फेकून देणं, जोरजोरात आपटणं. असं करून त्यांना समजतं की वस्तू काही पुन्हा उलटून आपल्याला मारू शकत नाहीत आणि दुसरा फायदा म्हणजे असे वागल्यावर आपले म्हणणे मोठी माणसे लगेच मान्य करतात. घरापेक्षा बाहेर,अनोळखी लोकांसमोर असे वागलो की आपले म्हणणे ताबडतोब मान्य होते,हे अनुभवातून त्यांना समजते.
राग येणं ही एक नैसर्गिक भावना आहे पण आपल्याला राग आल्यानंतर आपण त्याच्या किती प्रमाणात आहारी जातो..त्यात वाहवत जाऊन स्वतःला किंवा इतरांना नुकसान करणारी कृती करून बसतो. हे आपल्या हातात असतं. रागाला आपण किंवा आपल्या जवळचे इतर लोकं कसा प्रतिसाद देतात त्यावर पुढच्या वेळी पुन्हा ते हत्यार वापरायचं की नाही हे ठरतं.
राग येणे ही एक स्वाभाविक भावना आहे. राग आला त्याआधी घडलेल्या प्रसंगाबद्दल मुलांशी ते चांगल्या मनस्थितीत असतांना बोलले पाहिजे,ज्यातून त्यांच्या मनातल्या विचारांची दिशा समजेल. ‘मला राग आला’असे म्हणून त्या भावनेची जबाबदारी स्वीकारली पाहिजे, हेदेखील मुलांना समजावे.  ‘तुझ्यामुळे मला राग आला’,’अमुक अमुक घडले’ म्हणून मला राग आला असे म्हणणे म्हणजे आपल्या भावनांची जबाबदारी दुसऱ्याच कोणावर तरी टाकण्यासारखे आहे. ‘राग कंट्रोल करता यायला हवा’ असे सगळ्यांना वाटते. कंट्रोल करणे म्हणजे निचरा होणे नाही. ते दाबून टाकणे झाले, अशा दबलेल्या,दडपलेल्या भावना अतिरेक झाला की त्या अनिर्बंधपणे,अनैसर्गिकपणे बाहेर पडतात. कोणतीही भावना ही उर्जा( energy) असते. तिचे नियमन करता येणे शक्य आहे. रागामध्ये आपल्या आयुष्याचा मौल्यवान वेळ आपण वाया घालवायचा आहे का याचीही निवड व्यक्तीच्या हातात असते.
आपल्या कोणाच्याही आयुष्याला रिटेक नाही. मुलांच्या वाढीला तर नाहीच नाही. म्हणून समोर असलेला क्षण तो आपला, असे समजून या क्षणापासून सजग राहण्याचा प्रयत्न करूया आणि पालकत्वाच्या शाळेतील हे पहिले-वहिले धडे मनापासून शिकूया!

© डॉ. अंजली/अनन्या औटी.
mindmatteraa@gmail.com
 (फोटो :गुगल)