Saturday, 19 December 2015

अनाम रस्त्यावरून..

अनाम रस्त्यावरून
तुझा हात हातात घेऊन चालायचंय

एखादी कविता सांगायची
एक ओळ गुणगुणायची..

टक लाऊन बघायचीय
आभाळात दूर दूर जाणारी
एखादी बगळ्यांची माळ..

मला वेढून घेतलेल्या
तुझ्या हाताच्या उबेत,

हळूहळू विरघळणारी
मनातली एक एक वेदना

कापसा सारखी हलकी होऊन
ढगांबरोबर दूर जातांना
बघायचीय मला..

डोंगराच्या टोकाशी जाऊन
खालच्या एखाद्या दरीत
खोल खोल डोकावायचंय

पोटातल्या अनामिक भीतीला
तू माझ्या सोबत असलेल्या
एखाद्या क्षणाचं अप्रूप सांगायचंय.. 

सूर्योदय होतांनाचे
आभाळाचे रंग सारे

दिवस एखादा उगवतांना
तुझ्या सोबत बघायचे आहेत..

असे खूप खूप एखादे राहिलेय,
जगता जगता जगायचेच राहून गेलेय..

आता निदान एखादा सूर्यास्त तरी
आयुष्याच्या उतरणीला
तुझ्या खांद्यावर डोके टेकवून
मन भरून बघायचाय...!

-अनन्या.


Monday, 7 September 2015

‘अहल्या’

रामायणातल्या अहिल्येची कथा मला कायम विचार करायला भाग पाडते. जाणत्या वयात जेव्हा ही कथा प्रथम ऐकली तेव्हाच अहिल्येबद्दल मनात फार कुतूहल दाटून आले. या कथेचा आशय फक्त ‘अहिल्या’ या एकाच व्यक्तीभोवती मर्यादित नाही तर तो आपल्याला तिच्या काळातील समाजापर्यंत नेऊन पोहोचवतो. आपण जसा विचार करत जाऊ तसे तसे या गोष्टीचे अनेक पैलू उलगडत जातात. रामायण आणि महाभारत या महाकाव्यांचे असे विशेष आहे की ती प्रत्येक व्यक्तीला आपापल्या व्यक्तिगत कुवतीनुसार अथवा आयुष्यातल्या प्रत्येक टप्प्यावर असलेल्या त्या व्यक्तीच्या क्षमतेनुसार समजतात. त्यांचे संदर्भ वेगवेगळे अर्थ घेऊन सामोरे येतात आणि दर वेळी वाटतं की, अरेच्चा हे असे आहे होय!

या गोष्टीचा सगळ्यात पहिला अर्थ आहे तो गौतमऋषींची पत्नी अहिल्येला ते आश्रमात उपस्थित नसताना गौतमाचेच रूप घेऊन आलेला इंद्र फसवतो. आणि त्या दोघांना एकांतात बघून परत घरी परतलेले गौतम ॠषी इंद्राला आणि अहिल्येला शाप देतात. अहिल्येचे रुपांतर एका जड अशा शिळेत होते. त्यानंतर पुढे अनेक वर्षांनी श्रीरामाच्या पदस्पर्शाने अहिल्या पुन्हा जिवंत होते आणि तिचा उद्धार होतो.


न कळत्या वयात ही गोष्ट ऐकली तेव्हा अहिल्येचे असे दगड होऊन जाणे याबद्दल मनात एकदम भीतीच वाटलेली..म्हणजे कोणीतरी फक्त शाप देते आणि माणसाचा दगड होऊन जाऊ शकतो तर! इंद्राने फसवले म्हणजे नेमके काय केले हे समजले नाही तरी इंद्र आणि गौतम ॠषी दोघांचाही आलेला राग आणि अहिल्येबद्दल वाटलेली कणव,भीती,सहानुभूती यातून ती एकदम लक्षातच राहून गेली.



शापामुळे एखाद्या व्यक्तीचे रुपांतर असे दगडात होऊन जाणे मुळीच शक्य नाही याची खात्री ज्या वयात पटली त्यावेळी ही कथा अर्थाचा आणखी एक संदर्भ समजावून गेली.

गौतम ॠषीची पत्नी अहिल्या अत्यंत रूपवान होती. तिच्या सौंदर्याचा मोह देवांच्या राजाला, इंद्रला पडला. आपल्या मनातली अभिलाषा त्याने चंद्राला सांगितली, चंद्राने कोंबड्याचे रूप घेऊन पहाट होण्यापूर्वीच बांग दिली. ती ऐकून नित्य नियमाप्रमाणे गौतम ॠषी गंगेवर स्नानसंध्येसाठी निघून गेले. ते गेल्यानंतर इंद्र गौतमांचे रूप घेऊन अहिल्येच्या पर्णकुटीत ला. तो गौतम नसून देवराज इंद्र आहे, हे अहिल्येला कळले नाही. स्वामी, आज आपण लवकर परतलात?’ असे तिने गौतम असलेल्या इंद्राला विचारले देखील. पर्णकुटीत अंधार असल्यामुळे अहिल्येला ते समजले नसावे कदाचित पण तरी त्यानंतरदेखील तिला गौतम आणि इंद्र यांच्यातील फरक कळला नसेल, हे काही पटले नाही मनाला.

पण तिनेही कुठे इंद्राला अडवलेले दिसत नाही. गौतम ॠषी परतल्यानंतर आणि सगळा प्रसंग लक्षात आल्यावर त्यांचा राग अनावर होऊन त्यांनी अहिल्येचा त्याग करणे हे समजू शकते..आणि नवऱ्याने त्याग केल्यानंतर त्या काळातल्या सामाजिक परीस्थितीनुसार एखाद्या स्त्रीची अवस्था अत्यंत हलाखीची,दैन्यवाणी होऊ शकते हे ही समजण्यासारखे.

मग मनाला या गोष्टीचा नवा अर्थ जाणवला. की शीळा हे एक त्या अवस्थेचे आणि सामाजिक, मानसिक,शारीरिक हलाखीचे रूपक आहे तर. दगडासारखे कठीण आयुष्य तिच्या वाट्याला आले. तिच्यावर अनेक संकटे ओढवली आणि सगळ्यांमध्ये असून समाजातल्या कोणीही तिला थारा दिला नाही. ती एकटी, एकाकी परिस्थितीचा सामना करत जीवंत राहिली.

पण तरीही अहिल्येबद्दल इतकाच विचार करून मनाचे समाधान होईना. मोहाचा एकच क्षण तिच्या आयुष्यात आला आणि तिचे आयुष्य होत्याचे नव्हते झाले?

रामाने तिचा उद्धार केला. एक पुरुष असूनदेखील त्यालाही गौतम ऋषींसारखेच या प्रसंगात तिचीच चूक आहे असे का नाही वाटले? याउलट त्याने तर तिचा उद्धार केला, म्हणजे रामाने नेमके काय केले असावे? तर  रामासारख्या सम्यक् दृष्टीने विचार करणाऱ्या व्यक्तीने तिचे दु:ख समजून घेतले तिच्यावर झालेला अन्याय दूर करून त्याने तिला पुन्हा समाजात प्रतिष्ठा मिळवून दिली. रामाला प्रतिप्रश्न विचारण्याची हिंमत अहिल्येला दुर्लक्षित केलेल्या समाजात नव्हती. इतके दिवस दगडासारखे शून्य अस्तित्व असलेली तिची स्थिती त्या दिवसानंतर बदलली. इतकेच नव्हे तर त्या दिवसानंतर आपल्या दिवसाची सुरुवात करतांना ज्या पंचकन्यांचे आजही नित्यस्मरण सर्वांकडून केले जाते त्या पाच कन्यांमध्ये तिचे नाव पहिल्यांदा घेतले जाते.
श्लोक असा आहे

अहल्या, द्रौपदी, कुंती, तारा, मंदोदरी तथा I
पंचकन्या
स्मरे नित्यं, महापातक नाशनम् II

किंवा काही जण

अहल्या, द्रौपदी, सीता, तारा, मंदोदरी तथा I
पंचकन्या
स्मरे नित्यं, महापातक नाशनम् II असेही म्हणतात.

‘कन्या’ या संस्कृत शब्दाचा अर्थ आहे परम पवित्र असलेली स्त्री. मग एकदा मोहाला शरण गेलेली स्त्री रामाने उद्धार केल्यानंतर लगेच परम पवित्र कशी काय झाली? असे काय घडले असावे नेमके? आता मात्र अहिल्येबद्दलचे कुतूहल स्वस्थ बसू देईना.

कोणत्याही लेखकाच्या किंवा कवीच्या लिहिण्यात ते जगत असलेल्या काळाचे सामाजिक संदर्भ असतातच,अर्थात ते काही साध्या,सरळ भाषेत लिहिलेले असतील असे नाही. लेखक,कवी प्रत्येकाची आपली अशी एक शैली असते. कवीची प्रतिभा आणि त्याच्या समोर असलेले वास्तव यातून त्याची कलाकृती जन्म घेते.

मग अहिल्येची कथासुद्धा आपल्या काळाचा संदर्भ जतन केलेली एखादी रूपक कथाच तर नाही?

अहिल्या या नावाचा काय अर्थ आहे? तर मूळ शब्द आहे, अहल्या..हल्य म्हणजे निंद्य..जी निंद्य नाही अशी ती अहल्या म्हणजे दोषरहित असलेली आणि अहिल्याचा अर्थ ‘कधीही न नांगरलेली गेलेली जमीनअसादेखील आहे. ब्रह्मा जवळ अशी दोषरहित असलेली अशी अहल्या (जमीन) होती. त्या काळातल्या वैदिक देवतांमध्ये सर्वात प्रमुख देव होता तो इंद्र! 

इंद्राला ती जमीन देण्याचे ब्रह्माने कबूल केले होते परंतु त्यानंतर त्याने ती गौतम ऋषींना सुरक्षित राखण्यासाठी, सांभाळ करण्यास म्हणून दिली. त्यांनी ती अत्यंत प्रामाणिकपणे सांभाळली आणि ठरलेल्या योग्य वेळी ब्रह्माला परत केली. गौतम ऋषींनी तिचा अत्यंत मेहनतीने सांभाळ केला म्हणून ती लागवडीसाठी योग्य, उपजाऊ अशी झाली. ब्रह्माने खूष होऊन ती त्यांना दान केली. इंद्राला ज्या वेळी हे समजले त्यावेळी ही अत्यंत सुपीक अशी असलेली अहल्या गौतमा सारख्या ऋषींना काय उपयोगाची,असे वाटून ती आपल्यालाच मिळावी या प्रयत्नांना तो लागला. आणि त्याने ती चतूरपणे मिळवली देखील.
ण गौतमांना या गोष्टीचा राग आला आणि त्यांनी ती जमीन इंद्रालाही तिचा उपभोग घेता येऊ नये, म्हणून नापीक करून टाकली. पुढे ती जमीन राम त्या भागात येईपर्यंत नापीक आणि म्हणून दुर्लक्षित अशीच राहिली.
या गोष्टीचा असा अर्थ बुद्धीला पटला.

रामाचा कालखंड हा शेती करणाऱ्या कृषिप्रधान आर्य संस्कृतीचा होता. आर्य लोकसमूह स्वत:जवळ पशूधन सुद्धा बाळगून होते. नापीक असलेल्या जमिनी सुजलाम सुफलाम करण्याचे तंत्र त्यांना माहीत होते. राम येईपर्यंत कितीतरी काळ अहल्या नापीक जमिनीचे प्राक्तन भोगत होती.  

रामासारखी सामर्थ्यवान व्यक्ती ज्या प्रदेशातून जाते, तो प्रदेश पुन्हा लागवडीखाली येणार, हे सहज शक्य आहे. प्राचीन काळात लोकवस्ती अशीच वाढली. पुरूष जंगलात दुर्गम भागात गेले त्यांनी तिथल्या भटक्या अनार्य लोकांवर,प्रदेशांवर वर्चस्व स्थापन केले मग तेथे वस्ती झाली आणि मग जमिनी लागवडीखाली आल्याया अर्थानेही रामाचे पाय जेथे लागले त्या त्या सगळ्या प्रदेशांचा उद्धार झाला.

मग अहिल्येची जी गोष्ट सांगितली जाते ती तशी का रूढ झाली असावी?
अहल्या ही जमीन असो किंवा स्त्री. तिला शापरुपी वेदना का भोगावी लागली?

तर त्या वेळेसच्या समाज व्यवस्थेत धर्म आणि त्याचे नियम यांनी समाज बांधला गेलेला होता. त्याचे नियम धर्मग्रंथात सांगितलेले होतेच पण त्यानंतर सर्वसामान्य जनतेला ते समजण्यासाठी वेगवेगळ्या कथा, मिथके यांचा आधार घेऊन नियमांचे महत्त्व पिढ्यानुपिढ्या ठसवले गेले. त्यात समाजरचना पुरुषप्रधान. या समाज चौकटीत स्त्रीवर जास्त बंधने असणे स्वाभाविक होते. त्यांच्या वागण्यावर चाकोरीचा प्रभाव ठसला पाहिजे याकरता अनेक कथा त्या काळात प्रचलित होत्या. पुरुषाने मर्यादा तोडली तरी त्याला मिळणारी शिक्षा आणि स्त्री ला मिळणारी शिक्षा यात फार तफावत होती. म्हणूनच इंद्राला मिळालेला शाप आणि अहिल्येला मिळालेला शाप यात अहिल्येची मानहानी जास्त झाली, तिला जास्त वेदना भोगाव्या लागल्या. अर्थात आता काळ कितीही बदलला तरी या कथा आणि अशी मानसिकता दोन्ही टिकून आहेत.

रूढ असलेल्या परंपरा मोडून..घालून दिलेली चौकट तोडून तुम्ही काहीही नियमबाह्य वागलात तर समाज कसे मान्य करणार? कारण अशा परंपरांचा संबंध पाप पुण्याशी जोडला गेलेला होता आणि आजही आहे. या पंचकन्या प्रसंगी समाजाच्या पाप पुण्याची चौकट सुद्धा ओलांडतात आणि त्या वागण्यासाठी परंपरेने दिलेली शिक्षा ही भोगतात.

ज्या पंचकन्या स्मरणीय आहेत त्यातल्या सगळ्या जणींनी रूढ असलेल्या परंपरांना प्रश्न विचारण्याचे आणि प्रसंगी त्या तोडण्याचे धाडस केले आहे. इतर स्त्रियांसारखे धोपट मार्गावरून जाण्याचे नाकारले आहे. त्या धाडसी होत्या. बंडखोर होत्या. परंपरा मोडून आपल्या मनाप्रमाणे वेगळा मार्ग निवडतांना त्या संकटांसमोर कणखरपणे उभ्या राहिल्या. आपली वेगळी वाट निवडल्याचे परिणाम त्या सहजपणे सहन करून गेल्या. आणि म्हणूनच आजही त्या स्मरणीय आहेत!

आता अहिल्येबद्दल नुसताच आदर नाही तर मनात ममत्वदेखील वाटते आहे!





Thursday, 3 September 2015

‘माझ्या मातीचे गायन’

कालपासून ‘माझ्या मातीचे गायन’ या कवी कुसुमाग्रजांच्या कवितेमध्येच अडकून पडलेय! त्यांनी जेव्हा ही कविता लिहिली त्यावेळी नेमकी कशी असेल बरं त्यांची भावस्थिती?

‘मराठी माती’ या काव्य संग्रहातली आहे ही कविता. पूर्वी देखील वाचली होती पण आज यातले शब्द मनात काही वेगळेच भाव जागवून गेले.

कवीचे स्वत:चे अनुभव विश्व, त्याचे चिंतन..कवीचा हा प्रवास कविता वाचणाऱ्याला समजण्याचे काही कारण नाही. पण काही वेळा काही लेखक किंवा कवी असे काही लिहून जातात की त्या साहित्यकृतीच्या केवळ वाचनातून वाचकाच्या मनात विलक्षण संवेदना उमटतात. लेखक किंवा कवीचे भाव विश्व वाचणाऱ्याच्या मन:पटलावर साकार होते आणि एकरूपतेची एक वेगळीच अनुभूती मिळते.

आज असेच काहीसे झाले. विचार करतेय की शब्द हा तर केवळ शब्द असतो..अक्षरांनी बनलेला..पार्थिव. पण तो जेव्हा कोणाच्यातरी कल्पनेतून विशिष्ट आकार घेतो त्यावेळी त्याला अर्थ प्राप्त होतो का? त्याच्या रचनेतून, रूपातून?
की त्या शब्दातून निर्माण होणारा भाव, रस.. तो देतो त्या शब्दाला अर्थ.. प्राण..? शब्दातला तो भाव आपल्या मनात निर्माण झाला म्हणजेच त्याचा अर्थ आपल्याला संपूर्ण समजला!

काही कविता नुसते शब्द असतात..कालांतराने आपण त्या विसरून देखील जातो. पण काही कविता या मनात असा काही रस निर्माण करतात की अर्थाचा गोडवा आपण पुन्हा कधीच विसरू शकत नाही. 

काही कविता..काही कथा..काही कादंबऱ्या..काही चित्रपट आपल्या अधिक जिव्हाळ्याचे असतात! ते आपल्या आतला स्वर त्यांच्याशी सुसंवादी असतो म्हणून!
शब्दांशी संपूर्ण एकरूपता साधली की अर्थाचे अमृत हळू हळू मनात पाझरायला सुरवात होते.

तर सध्या मनावर गरुड आहे ते या कवितेचे!

माझ्या मातीचे गायन
तुझ्या आकाश श्रुतीने
जरा कानोसा देऊन
कधी ऐकशील का रे

माझ्या धुळीतील चित्रे,
तुझ्या प्रकाश नेत्रांनी
जरा पापणी खोलून,
कधी पाहशील का रे

वर्ख लावून कागदी
माझे नाचते बाहुले
कधी कराया कौतुक
खाली वाकशील का रे?

माझ्या जहाजाचे पंख,
मध्यरात्रीत माखले
तुझ्या किनाऱ्यास दिवा,
कधी लावशील का रे

माझा रांगडा अंधार,
मेघा-मेघात साचला
तुझ्या उषेच्या ओठांनी,
कधी टिपशील का रे..

भव्य दिव्यतेची ओढ हा तर कवी कुसुमाग्रजांच्या कवितेचा गाभा.
कविता वाचताना आपल्या मनाच्या पटलावर एक कॅनव्हास उभा राहतो..
आणि कवीच्या शब्दागणिक नानाविध आकारांची नि रंगाचे विश्व आपल्यासमोर उलगडत जाते..यातील प्रत्येक रेष न रेष बोलते आपल्याशी.
भाव मनात झिरपत राहतात खोलवर..

आर्त, आर्त भाव ताबा घेतात भावनांचा आणि हृदयाचा ठाव घेत शब्दांची आवर्तने
मन व्याकूळ करत जातात.
यात ‘मी’ माती असल्याची जाणीव आहे.
म्हटलं तर यत्किंचित, कोणीही नसणारी माती..हे माझं रूप!
पण मला ध्यास आहे त्या भव्य,दिव्य शक्तीचा.
माझ्या मर्यादे पलीकडे कुठेतरी तिचे अस्तित्व आहे..मी ते मान्य करो किंवा नाही.
कोणत्या न कोणत्या रुपात ती शक्ती आहे..कारण तिची स्पंदने मला माझ्यात जाणवत आहेत.

माझ्या आवाक्यात असलेली धडपड करून मी तिची आळवणी करतो आहे..
माझी स्वप्नं, माझे ध्यास मला इतरांपेक्षा वेगळ्या उंचीवर घेऊन गेले तरीही माझ्या आणि तुझ्यातले अंतर मला जाणवतच राहते..
माझे गायन तुझ्यापर्यंत कसे पोहोचेल?
माझ्यापरीने जे सर्वश्रेष्ठ..ते तर तुझ्या दृष्टीक्षेपातही नाहीये खरेतर..

तुझे आकाशाएवढे मन मला जाणवते..तुझ्या त्या आकाश व्यापणाऱ्या श्रुतींनी तू जरा जरी कानोसा घेतलास तर तुझ्यापर्यंत माझा आवाज येऊन पोहोचेल..पण मातीचे माझे गाणे आकाशापर्यंत कसे पोहोचावे?

एक अनिश्चितता..

एक व्याकुळता..

एक आर्जव..

एक ध्यास..

ज्ञात जगात राहून कवीला अज्ञाताची ओढ अस्वस्थ करते आहे.
सत्य,शिव आणि सुंदर.. मानवी जीवनाची शाश्वत मूल्ये..
कवीचे मन त्यांच्या शोधात निघाले आहे.
माझ्या इच्छा, माझ्या आकांक्षा खरंच रे काय अर्थ आहे या सगळ्याला?
न संपणारे हे चित्र आहे..

माझ हा हव्यास ही धूळ आहे आणि मी तिच्यावर वेड्यासारखे चित्र काढतो आहे, एक पुसले गेले की दुसरे..सतत.. माझ्या आयुष्याचे अपूर्णपण मला जाणवते अरे.. पण मला याशिवाय दुसरे काही कसे शक्य आहे?

माझी धूळचित्रे बघण्यासाठी तुझ्याकडे प्रकाशाचे डोळे आहेत ना?..मग एकदा बघ तरी..
कदाचित तुझ्या एका दृष्टीक्षेपाने त्यावरची धूळ निघून जाऊन खाली नुसते चित्र उरेल..तुझ्या प्रकाश इतके स्वच्छ आणि सुंदर! आणि मलाही मग मी सापडून जाईल!  
केवळ माझे कर्तुत्व असे काय आणि कुठले अरे?
हा तर सगळा वर्ख आहे..वरवरचा..

पण मला पूर्ण जाणीव आहे नियतीच्या तालावर नाचणारे कागदी बाहुले आहे आमचे सगळ्यांचे अस्तित्व म्हणजे..
पण तरीही ते आहे ना रे..

आमच्या वाट्याला आलेले आयुष्य आम्हाला जगावेच लागते! त्यापासून सुटका कुठे आहे..?

जगतोच आहोत आम्ही सगळे आपापल्या परीने..चांगल्याची इच्छा मनात बाळगत..
तुला कधीतरी वाटत असेल का आमचे कौतूक? असे दूरवरून आमच्याकडे बघतांना?
कवीला त्या अलौकिकाचे कमालीचे आकर्षण वाटते आहे, त्याच्या मनाची उत्कटता आता समेवर पोहोचली आहे..

आम्हा माणसांच्या जगण्यात फक्त अनिश्चितता..जगण्याचे संघर्ष, आमच्या प्रत्येकाची जगत राहण्याची केविलवाणी धडपड..आजूबाजूचे सगळे वातावरण मध्यरात्रीच्या अंधाराइतके गडद आहे रे.. अंगावर येणारे..भिवविणारे..मला काळात नाहीये मी कोणावर विश्वास ठेवावा? कोणत्या चांगल्या मूल्यांबद्दल श्रद्धा बाळगावी?
कोणावर भरभरून प्रेम करावं असे काही वाटतच नाही रे आतून..माणसांची गर्दी आहे रे भोवती पण ना त्या गर्दीतही माझे जहाज मला एकाकी..निराशेच्या गर्तेत असल्या सारखे वाटते आहे. माझ्या पंखातले बळ हरवल्यासारखे.. मला ना खूप उदासवाणे वाटते आहे..पण तुला सांगू? तरीही..तरीही माझ्या मनातला आतला आवाज मला सांगतोय..माझी सहनशक्ती जिथे संपणार आहे त्या टोकाला तू माझ्यासाठी दिवा घेऊन उभा आहेस.. पण खरंच तू तिथे असशील ना रे?

माझ्या भोवतीचा हा अंधार निश्चित संपेल..तुझा  अदभूत स्पर्श मला होईल..ती माझ्या आयुष्याची खरी पहाट असेल..

कविता वाचतांना कवीची प्रत्येक प्रतिमा शब्दातून अर्थाच्या पायघड्या उलगडत       मनाला एका तरल विश्वात घेऊन जाते..

अशाश्वताने शाश्वताशी व्याकूळ भावनेने केलेला हा संवाद किती विलक्षण रसरशीत आणि बोलका आहे, अनुभवून बघाच.

‘वारसा लक्ष्मीचा’ या जुन्या मराठी चित्रपटात श्रीधर फडकेंनी संगीतबद्ध केलेलं हे भावगीत अनुराधा पौडवाल यांच्या मधूर आवाजात आहे.
पद्मजा फेणाणी यांनी देखील ते अप्रतिम गायलं आहे.